देशाच्या पहिल्या ‘डिजिटल’ जनगणनेचा बिगुल वाजला! १ एप्रिलपासून प्रक्रियेला सुरुवात; विचारले जाणार ‘हे’ ३३ प्रश्न
नवी दिल्ली | विशेष प्रतिनिधी
भारताच्या बहुप्रतीक्षित जनगणनेच्या प्रक्रियेने अखेर वेग घेतला आहे. २०११ नंतर प्रदीर्घ काळ प्रलंबित असलेली ही प्रक्रिया आता ‘डिजिटल’ स्वरूपात पार पडणार आहे. भारताच्या रजिस्ट्रार जनरल आणि जनगणना आयुक्तांनी गुरुवारी (२२ जानेवारी २०२६) यासंदर्भातील महत्त्वाची अधिसूचना जारी केली असून, यामध्ये पहिल्या टप्प्यात विचारल्या जाणाऱ्या ३३ प्रश्नांची यादी स्पष्ट करण्यात आली आहे.
दोन नव्या प्रश्नांची भर
२०२१ मध्ये होणारी जनगणना कोरोना महामारीमुळे लांबणीवर पडली होती. २०२० मध्ये जाहीर केलेल्या अधिसूचनेत ३१ प्रश्न होते, मात्र आताच्या नव्या नियमावलीत दोन प्रश्नांची भर घालून ही संख्या ३३ करण्यात आली आहे. यामध्ये प्रामुख्याने इंटरनेटची उपलब्धता आणि धान्याचा वापर यांसारख्या मुद्द्यांचा समावेश करण्यात आला आहे.
कधी होणार जनगणना?
जनगणनेचा पहिला टप्पा १ एप्रिल ते ३० सप्टेंबर २०२६ या कालावधीत पार पडेल. या टप्प्यात प्रामुख्याने घरांची नोंदणी आणि घरांची यादी तयार केली जाणार आहे. सुमारे ३० लाख कर्मचाऱ्यांच्या मदतीने ही महाकाय मोहीम फत्ते केली जाईल.
तुमच्या घरी येणाऱ्या प्रगणकांकडून विचारले जाणारे ३३ प्रश्न:
घराची रचना आणि स्थिती:
१. इमारत क्रमांक (स्थानिक प्राधिकरणाचा)
२. घर क्रमांक
३. घराच्या फरशीचे प्रमुख साहित्य
४. घराच्या भिंतीचे प्रमुख साहित्य
५. घराच्या छताचे प्रमुख साहित्य
६. घराचा वापर (निवासासाठी की अन्य)
७. घराची सध्याची स्थिती
कुटुंबाची माहिती:
८. कुटुंब क्रमांक
९. कुटुंबातील एकूण व्यक्तींची संख्या
१०. कुटुंबप्रमुखाचे नाव
११. कुटुंबप्रमुखाचे लिंग
१२. कुटुंबप्रमुख अनुसूचित जाती/जमाती किंवा इतर प्रवर्गातील आहे का?
१३. घराची मालकी (स्वतःचे की भाड्याचे)
१४. कुटुंबाकडे असलेल्या खोल्यांची संख्या
१५. कुटुंबातील विवाहित जोडप्यांची संख्या
मूलभूत सुविधा:
१६. पिण्याच्या पाण्याचा मुख्य स्रोत
१७. पाण्याची उपलब्धता (परिसरात की घराबाहेर)
१८. विजेचा मुख्य स्रोत
१९. शौचालयाची उपलब्धता
२०. शौचालयाचा प्रकार
२१. सांडपाणी निचरा व्यवस्था
२२. स्नानगृहाची उपलब्धता
२३. स्वयंपाकघर आणि एलपीजी/पीएनजी कनेक्शन
२४. स्वयंपाकासाठी वापरले जाणारे मुख्य इंधन
डिजिटल आणि भौतिक मालमत्ता:
२५. रेडिओ/ट्रान्झिस्टर
२६. टेलिव्हिजन (टीव्ही)
२७. इंटरनेटची उपलब्धता (नवा प्रश्न)
२८. लॅपटॉप/संगणक
२९. टेलिफोन/मोबाईल/स्मार्टफोन
३०. सायकल/स्कूटर/मोटारसायकल
३१. कार/जीप/व्हॅन
इतर महत्त्वाची माहिती:
३२. कुटुंबात सेवन केले जाणारे मुख्य धान्य (नवा प्रश्न)
३३. मोबाईल क्रमांक (केवळ जनगणनेच्या संवादासाठी)
जातीची माहितीही ‘ई-नोंदणी’द्वारे
यावेळच्या जनगणनेचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे ती पूर्णपणे कागदमुक्त म्हणजेच डिजिटल असेल. लोकसंख्या मोजणीच्या वेळी जातीची माहितीही इलेक्ट्रॉनिक पद्धतीने नोंदवली जाणार आहे. यामुळे डेटा संकलन अधिक अचूक आणि वेगवान होईल, असा विश्वास सरकारने व्यक्त केला आहे.
महत्त्वाची टीप: मोबाईल क्रमांकाचा वापर केवळ जनगणनेच्या कामासाठी केला जाईल, असे प्रशासनाने स्पष्ट केले आहे.
