स्मृतीशेष समाजभूषण हरिचंद्र लहू कांबळे: महाराष्ट्र राज्यातील दलित पँथर चळवळीचा ग्रामीण विस्तार आणि सामाजिक परिवर्तनाचा संस्थात्मक इतिहास

​महाराष्ट्राच्या सामाजिक आणि राजकीय पटलावर १९७० च्या दशकात उमटलेली ‘दलित पँथर’ ही एक वादळी चळवळ होती. या चळवळीने केवळ महानगरांमधील झोपडपट्ट्यांमध्येच नव्हे, तर ग्रामीण भागातील वस्त्यांमध्येही आत्मसन्मानाची ज्योत पेटवली. या परिवर्तनाच्या प्रवाहात १९८७ पासून सक्रिय असलेले एक निष्ठावान पँथर म्हणजे स्मृतीशेष समाजभूषण हरिचंद्र लहू कांबळे होय. त्यांचे कार्य केवळ एका राजकीय संघटनेपुरते मर्यादित नव्हते, तर त्यांनी ग्रामीण महाराष्ट्रातील दलित समाजाच्या जगण्याला प्रतिष्ठा मिळवून देण्यासाठी गृहनिर्माण, शिक्षण, ग्रामप्रशासन आणि व्यसनमुक्ती अशा बहुआयामी क्षेत्रांत अमूल्य योगदान दिले. ८ मे २०२१ रोजी कोविड-१९ च्या दुसऱ्या लाटेत त्यांचे झालेले निर्वाण ही केवळ एका व्यक्तीची हानी नसून, ती तळागाळातील चळवळीची मोठी हानी आहे [User Query].

​भारतीय दलित पँथरची ऐतिहासिक पार्श्वभूमी आणि १९८७ चा कालखंड

​हरिचंद्र लहू कांबळे यांचा चळवळीतील प्रवेश १९८७ च्या सुमारास झाला, जो काळ दलित पँथरच्या इतिहासातील ‘भारतीय दलित पँथर’ या टप्प्याचा सुवर्णकाळ मानला जातो. १९७२ मध्ये नामदेव ढसाळ, राजा ढाले आणि ज.वि. पवार यांनी स्थापन केलेल्या मूळ दलित पँथरमध्ये १९७० च्या दशकाच्या अखेरीस फूट पडली होती. त्यानंतर प्रा. अरुण कांबळे आणि रामदास आठवले यांच्या नेतृत्वाखाली ‘भारतीय दलित पँथर’ या संघटनेने उभारी घेतली. या संघटनेने डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांच्या विचारांना केंद्रस्थानी ठेवून मराठवाडा विद्यापीठाच्या नामांतराचा लढा आणि ‘रिडल्स इन हिंदुइझम’ या ग्रंथावरून झालेल्या संघर्षात महत्त्वाची भूमिका बजावली होती.

​१९८७ चा काळ हा महाराष्ट्रातील दलित चळवळीसाठी अत्यंत धगधगता होता. याच काळात ‘रिडल्स’ प्रकरणावरून मुंबईत १० लाख लोकांचा ऐतिहासिक मोर्चा निघाला होता, ज्याचे नेतृत्व प्रा. अरुण कांबळे यांनी केले होते. अशा वातावरणात हरिचंद्र लहू कांबळे यांनी पँथरचा नीळा झेंडा हाती घेतला. त्यांनी केवळ आंदोलनांमध्ये सहभाग घेतला नाही, तर आपल्या कार्यक्षेत्रात संघटनेची मजबूत बांधणी केली. पँथरची विचारधारा ही केवळ वर्ण आणि जात विरहित समाज निर्माण करणे नव्हती, तर ती शोषितांना न्याय मिळवून देणारी एक ‘लोकशाही मध्यवर्तित्व’ मानणारी प्रणाली होती.

​दलित पँथर चळवळीचे विविध टप्पे आणि हरिचंद्र कांबळे यांचे स्थान

संस्थात्मक उभारणी: माता रमाई सोसायटी आणि राजर्षी शाहू महाराज सार्वजनिक वाचनालय

​हरिचंद्र कांबळे यांचा असा विश्वास होता की, केवळ आंदोलनांनी समाजाचे प्रश्न सुटणार नाहीत; त्यासाठी समाजाची पायाभूत प्रगती होणे आवश्यक आहे. या विचारातूनच त्यांनी ‘माता रमाई सहकारी हौसिंग सोसायटी’ची स्थापना केली [User Query]. ग्रामीण भागात दलित समाजाच्या निवासाचा प्रश्न हा नेहमीच जटिल राहिला आहे. जातीव्यवस्थेमुळे वस्त्यांचे होणारे विलगीकरण टाळून, सन्मानाने राहण्यासाठी सहकारी तत्त्वावर गृहनिर्माण संस्था उभी करणे हे एक क्रांतिकारी पाऊल होते. ही सोसायटी केवळ घरांची निर्मिती नव्हती, तर ती एका सामूहिक सुरक्षिततेची आणि स्वावलंबनाची भावना निर्माण करणारी संस्था ठरली.

​त्यांच्या दूरदृष्टीचा दुसरा महत्त्वाचा पुरावा म्हणजे ‘राजर्षी शाहू महाराज सार्वजनिक वाचनालय’ [User Query]. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी दिलेला “शिका, संघटित व्हा आणि संघर्ष करा” हा मंत्र हरिचंद्र कांबळे यांनी अक्षरशः अमलात आणला. ग्रामीण भागातील तरुणांना विचारांचे खाद्य मिळावे, त्यांनी स्पर्धा परीक्षांच्या माध्यमातून स्वतःचे भविष्य घडवावे आणि बहुजन महापुरुषांचा इतिहास अभ्यासावा, या उद्देशाने या वाचनालयाची निर्मिती करण्यात आली. राजर्षी शाहू महाराजांच्या नावाने सुरू केलेले हे वाचनालय सामाजिक न्यायाच्या आणि समतेच्या विचारांचे केंद्र बनले.

​वाचनालयाचे सामाजिक आणि शैक्षणिक महत्त्व

​ग्रामीण भागात वाचनालयांची संस्कृती रुजवणे हे आव्हानात्मक काम असते. पँथरच्या चळवळीतून आलेले साहित्यिक आणि वैचारिक वारसा हरिचंद्र कांबळे यांनी या वाचनालयाच्या माध्यमातून नव्या पिढीकडे सोपवला. ज्याप्रमाणे दलित पँथरच्या नेत्यांनी साहित्याला नवसंजीवनी दिली, त्याचप्रमाणे या वाचनालयाने ‘नवे दानवाड’ सारख्या गावातील युवकांमध्ये वाचन संस्कृती निर्माण केली.

​ग्रामीण प्रशासन आणि महिला सक्षमीकरण: वंदना हरिचंद्र कांबळे यांचे नेतृत्व

​हरिचंद्र कांबळे यांनी स्वतः ‘नवे दानवाड’ ग्रामपंचायतीचे सदस्यपद भूषवून स्थानिक प्रशासनात आपल्या कार्याचा ठसा उमटवला [User Query]. मात्र, त्यांचे सर्वात मोठे यश हे महिला सक्षमीकरणाच्या क्षेत्रात दिसून येते. त्यांच्या पत्नी, सौ. वंदना हरिचंद्र कांबळे या लोकनियुक्त महिला सरपंच म्हणून निवडून आल्या होत्या [User Query]. भारतीय ग्रामीण राजकारणात महिलांचा सहभाग अनेकदा ‘नामधारी’ असतो, पण वंदना कांबळे यांच्या बाबतीत तसे नव्हते. त्यांना हरिचंद्र कांबळे यांचे पूर्ण समर्थन आणि मार्गदर्शन लाभले होते, ज्यामुळे त्यांनी गावाच्या विकासासाठी अनेक धोरणात्मक निर्णय घेतले.

​एका दलित कार्यकर्त्याच्या कुटुंबातील महिलेने सरपंचासारखे महत्त्वाचे पद भूषवणे आणि तेही लोकनियुक्त पद्धतीने, हे पँथर चळवळीने दिलेल्या आत्मसन्मानाचे फलित आहे. गावातील रस्ते, पाणी, शिक्षण आणि आरोग्य या क्षेत्रांत या दाम्पत्याने दिलेले योगदान ‘नवे दानवाड’च्या विकासाच्या इतिहासात मैलाचा दगड ठरले आहे.

​ग्रामविकासातील प्रमुख उपक्रम

युवकांची संघटित मोट आणि व्यसनमुक्त समाज निर्मिती

​हरिचंद्र कांबळे यांचे एक महत्त्वाचे कार्य म्हणजे युवकांचे संघटन. त्यांनी केवळ आपल्या समाजातीलच नव्हे, तर सर्वधर्मीय आणि सर्वजातीय युवकांना एकत्र आणून त्यांची एक ‘संघटित मोट’ बांधली [User Query]. पँथर चळवळीचे वैशिष्ट्य हेच होते की त्यांनी ‘दलित’ या शब्दाची व्याख्या व्यापक केली होती—त्यात केवळ अनुसूचित जातीच नव्हे, तर कष्टकरी, कामगार आणि शोषित घटक यांचा समावेश होता.

​व्यसनमुक्तीच्या क्षेत्रात त्यांचे योगदान अतुलनीय आहे. ग्रामीण भागात मद्यपान आणि इतर व्यसनांमुळे अनेक कुटुंबे उद्ध्वस्त होतात. हरिचंद्र कांबळे यांनी व्यसनमुक्त समाजाची निर्मिती करण्यासाठी सातत्याने प्रबोधन केले. त्यांनी युवकांना खेळाच्या आणि सामाजिक कार्यांच्या माध्यमातून व्यसनांपासून दूर ठेवण्याचे प्रयत्न केले [User Query]. त्यांच्या या कार्यामुळे त्यांना समाजाच्या सर्व स्तरांतून मान-सन्मान मिळाला आणि म्हणूनच त्यांना ‘अजातशत्रू’ व्यक्तिमत्व म्हणून ओळखले जात असे.

​व्यसनमुक्ती आणि सामाजिक स्वास्थ्याचे तत्त्वज्ञान

कोविड-१९ चा संघर्ष आणि निर्वाण

​२०२० आणि २०२१ ही दोन वर्षे संपूर्ण जगासाठी कसोटीची होती. कोविड-१९ च्या महामारीने अनेक सामाजिक कार्यकर्त्यांचे बळी घेतले. हरिचंद्र लहू कांबळे हे देखील या संकटापासून वाचू शकले नाहीत. ८ मे २०२१ रोजी, जेव्हा संपूर्ण देश दुसऱ्या लाटेच्या भीषण संघर्षात होता, तेव्हा या लढवय्या पँथरची प्राणज्योत विझली [User Query]. कोरोनाविरुद्धचा त्यांचा संघर्ष हा त्यांच्या संपूर्ण आयुष्यातील संघर्षाप्रमाणेच चिकाटीचा होता. त्यांच्या जाण्याने केवळ त्यांचे कुटुंबच उघड्यावर पडले नाही, तर कोल्हापूर जिल्ह्यातील दलित चळवळीने एक मार्गदर्शक आणि आधारस्तंभ गमावला.

​कोविडच्या काळातही ते लोकांच्या मदतीसाठी धावत होते, हे त्यांच्या कार्याचे वैशिष्ट्य होते. स्वतःच्या प्रकृतीची पर्वा न करता, गावातील लोकांना आरोग्य सुविधा मिळवून देणे आणि भीतीच्या वातावरणात धैर्य देणे हे काम त्यांनी अखेरपर्यंत केले. अशा संघर्षशील नेतृत्वाला संतोष एस. आठवले, ‘पँथर आर्मी’ प्रमुख, यांनी दिलेले अभिवादन हे केवळ एका व्यक्तीचे नसून, संपूर्ण पँथर चळवळीचे आहे.

​पँथर आर्मी आणि वारसा: संतोष एस. आठवले यांचे नेतृत्व

​हरिचंद्र कांबळे यांच्या कार्याला पुढे नेण्याचे काम आज पँथर आर्मीच्या माध्यमातून संतोष एस. आठवले करत आहेत. पँथर आर्मीने आजच्या काळात दलित आणि भूमिहीन शेतमजुरांच्या प्रश्नांवर आक्रमक भूमिका घेतली आहे. हरिचंद्र कांबळे यांनी ज्याप्रमाणे ग्रामीण भागात संस्थात्मक बांधणी केली, त्याच धर्तीवर पँथर आर्मी आता आर्थिक मापदंड आणि संसाधनांच्या मालकीच्या मुद्द्यांवर सरकारला जाब विचारत आहे.

​संतोष आठवले यांनी उपस्थित केलेले ‘महार वतन जमीन’ घोटाळ्याचे मुद्दे किंवा ‘कर्मवीर दादासाहेब गायकवाड स्वाभिमान योजने’तील जाचक अटींचा विरोध, हे सर्व हरिचंद्र कांबळे यांनी सुरू केलेल्या संघर्षाचेच पुढचे पाऊल आहे. समाजातील शेवटच्या माणसाला जमिनीची मालकी आणि सन्मान मिळवून देणे, हेच हरिचंद्र कांबळे यांचे स्वप्न होते.

​पँथर आर्मीच्या सध्याच्या प्रमुख मागण्या

​१. भूमीहीन शेतमजुरांचे सक्षमीकरण: कर्मवीर दादासाहेब गायकवाड योजनेतील जमिनीच्या खरेदी किमतीची मर्यादा बाजारभावानुसार वाढवणे.

२. जातिनिहाय जनगणना आणि आर्थिक निकष: जनगणनेत केवळ संख्या मोजली जाऊ नये, तर संसाधनांच्या मालकीचीही नोंद व्हावी.

३. वतन जमिनींचे रक्षण: महार वतन जमिनींच्या बेकायदेशीर हस्तांतरणाची उच्चस्तरीय चौकशी करणे.

​निष्कर्षात्मक विश्लेषण: एक अजातशत्रू झुंजार नेतृत्व

​हरिचंद्र लहू कांबळे यांचे जीवन हे पँथर चळवळीच्या तत्त्वज्ञानाचे मूर्त स्वरूप होते. त्यांनी कधीही केवळ निषेधाचे राजकारण केले नाही, तर त्यांनी पर्यायी संस्था उभ्या केल्या. माता रमाई सोसायटी आणि राजर्षी शाहू वाचनालयाच्या माध्यमातून त्यांनी जे साध्य केले, ते येणाऱ्या अनेक पिढ्यांना प्रेरणा देत राहील. त्यांचे ‘अजातशत्रू’ असणे हेच त्यांच्या कार्याचे यश आहे, कारण त्यांनी चळवळीला केवळ एका जातीच्या मर्यादेत ठेवले नाही, तर तिला मानवी मुक्तीचा मार्ग म्हणून पाहिले.

​संतोष एस. आठवले यांनी त्यांना अर्पण केलेले अभिवादन हे या संघर्षशील प्रवासाची पावती आहे [User Query]. हरिचंद्र कांबळे यांचे कार्य हे ग्रामीण महाराष्ट्रातील दलित चळवळीच्या इतिहासात सुवर्ण अक्षरांनी लिहिले जाईल. त्यांच्या निधनानंतरही, त्यांच्या संस्था आणि त्यांनी घडवलेले युवक पँथरचा हा वारसा पुढे नेण्यासाठी समर्थ आहेत. त्यांच्या संघर्षाला आणि कर्तृत्वाला विनम्र अभिवादन करणे हे आपल्या समाजाचे कर्तव्य आहे, जेणेकरून भविष्यातील पिढ्यांना अशा ‘लढवय्या पँथर’कडून प्रेरणा मिळत राहील.