भारतीय रिपब्लिकन पक्षाचा ६९ वा वर्धापन दिन: समतेच्या लढ्याचा वारसा

🤝 भारतीय रिपब्लिकन पक्षाचा ६९ वा वर्धापन दिन: समतेच्या लढ्याचा वारसा
भारतीय राजकारणातील एक महत्त्वपूर्ण आणि डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांच्या विचारांचा वारसा पुढे घेऊन जाणारा पक्ष म्हणजे भारतीय रिपब्लिकन पक्ष (Republican Party of India – RPI). ३ ऑक्टोबर १९५७ रोजी या पक्षाची स्थापना झाली आणि यावर्षी (२०२५ मध्ये) हा पक्ष आपला ६९ वा वर्धापन दिन साजरा करत आहे.
🇮🇳 डॉ. बाबासाहेबांचे स्वप्न आणि पक्षाची निर्मिती
भारतीय रिपब्लिकन पक्षाची संकल्पना डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांची होती. त्यांनी ‘शेड्युल्ड कास्ट्स फेडरेशन’ (SCF) या पक्षाचे रूपांतर एका व्यापक, सर्वसमावेशक आणि लोकशाहीवादी पक्षात करण्याची योजना आखली होती, जो केवळ एका विशिष्ट जातीचे नव्हे, तर समाजातील सर्व शोषित, गरीब आणि बहुजन समाजाचे प्रतिनिधित्व करेल.

• स्थापनेची पार्श्वभूमी: डॉ. आंबेडकरांनी २९ सप्टेंबर १९५६ रोजी दलित फेडरेशन बरखास्त करून रिपब्लिकन पक्ष स्थापन करण्याचा निर्णय घेतला होता. तथापि, त्यांच्या महापरिनिर्वाणानंतर (६ डिसेंबर १९५६) त्यांच्या सहकाऱ्यांनी, विशेषतः दादासाहेब गायकवाड, एन. शिवराज, यशवंत आंबेडकर आदी नेत्यांनी, बाबासाहेबांच्या इच्छेनुसार ३ ऑक्टोबर १९५७ रोजी मुंबईत (किंवा काही ठिकाणी ३ नोव्हेंबर १९५७) या पक्षाची औपचारिक स्थापना केली.
• पहिले अध्यक्ष: तामिळनाडूतील एन. शिवराज यांची पक्षाचे पहिले अध्यक्ष म्हणून निवड झाली.
• मूलभूत तत्त्वज्ञान: पक्ष संविधानवाद (Constitutionalism), लोकशाही (Republicanism), आंबेडकरवाद (Ambedkarism), धर्मनिरपेक्षता (Secularism) आणि समता (Egalitarianism) या तत्त्वांवर आधारित आहे.
  🎯 सुरुवातीचा सुवर्णकाळ
  स्थापनेनंतरच्या पहिल्या दशकात, १९६० च्या दशकात, रिपब्लिकन पक्षाला लक्षणीय यश मिळाले. १९६२ ते १९७२ या काळात पक्षाचे अनेक आमदार आणि खासदार देशभरातून निवडून आले, ज्यामुळे ‘रिपाइं’ ला ‘सुगीचा काळ’ लाभला. पक्षाने शेतकरी, महिला आणि सर्वसामान्य जनतेचे प्रश्न प्रभावीपणे मांडले.
• लढाऊ बाणा: भूमीहीनांना जमीन मिळावी यासाठी ‘रिपाइं’ ने केलेले भूमिहीन सत्याग्रह आणि दलित-शोषितांच्या हक्कांसाठीचे विविध आंदोलन हे पक्षाच्या सुरुवातीच्या लढाऊ बाण्याचे प्रतीक होते.
  ** Fragmentation आणि आजची स्थिती**
  दुर्दैवाने, पक्षाच्या स्थापनेनंतर अवघ्या दहा वर्षांतच अंतर्गत मतभेद आणि गटबाजीमुळे रिपब्लिकन पक्षाचे विघटन होऊ लागले. खोब्रागडे गट, कांबळे गट, आणि नंतरच्या काळात आठवले गट, गवई गट, प्रकाश आंबेडकर (भारिप बहुजन महासंघ) असे अनेक गट निर्माण झाले. या फुटीमुळे पक्षाची मूळ ताकद विखुरली आणि डॉ. आंबेडकरांना अभिप्रेत असलेले व्यापक राजकीय यश पक्षाला मिळवता आले नाही.
  आज, रिपब्लिकन पक्षाचे अनेक गट आपापल्या परीने डॉ. आंबेडकरांचा सामाजिक न्यायाचा आणि समतेचा विचार घेऊन काम करत आहेत. केंद्रीय मंत्री रामदास आठवले यांच्या नेतृत्वाखालील रिपब्लिकन पार्टी ऑफ इंडिया (आठवले) हा गट सध्या भारतीय जनता पक्षाच्या (भाजप) नेतृत्वाखालील राष्ट्रीय लोकशाही आघाडीमध्ये (NDA) सामील आहे.
  📝 ६९ व्या वर्धापन दिनाचे महत्त्व
  ६९ वा वर्धापन दिन हा केवळ एका राजकीय पक्षाचा वर्धापन दिन नाही, तर भारतीय लोकशाहीतील सामाजिक न्याय आणि समतेच्या लढ्याचे स्मरण करण्याचा दिवस आहे.
• संविधान रक्षणाचा संकल्प: आज देशात संविधानाच्या मूल्यांवर आणि लोकशाहीवर होत असलेल्या संभाव्य धोक्यांच्या पार्श्वभूमीवर, रिपब्लिकन पक्षाच्या कार्यकर्त्यांवर ‘लोकशाही संवर्धनाची’ आणि ‘संविधान रक्षणाची’ ऐतिहासिक जबाबदारी पुन्हा एकदा आली आहे.
• एकीची गरज: डॉ. आंबेडकरांच्या विचारांवर विश्वास ठेवणाऱ्या सर्व गटांनी आणि कार्यकर्त्यांनी ‘रिपब्लिकन’ संकल्पनेच्या छत्राखाली एकत्र येऊन सामाजिक, आर्थिक आणि राजकीय न्यायासाठी पुन्हा एकदा लढण्याची प्रेरणा घेणे, हीच या वर्धापन दिनाची खरी शिकवण आहे.
• बहुजन हिताय: रिपब्लिकन पक्षाचे उद्दिष्ट हे ‘गणराज्यवादी’ म्हणजेच सर्व समविचारी लोकांचा समूह एकत्र येऊन बहुजन हिताचे, सर्वांसाठी स्वातंत्र्य, समता आणि बंधुत्व प्रस्थापित करणारे सरकार स्थापन करणे आहे.
  ६९ व्या वर्धापन दिनानिमित्त, भारतीय रिपब्लिकन पक्षाने डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी पाहिलेल्या समता आणि न्यायावर आधारित सशक्त भारताच्या निर्मितीसाठी पुन्हा एकदा संकल्प करण्याची गरज आहे. हा वारसा पुढे नेणे, हीच महामानवाला खरी आदरांजली ठरेल.