महाराष्ट्राच्या सामाजिक-राजकीय इतिहासात आंबेडकरी चळवळीने नेहमीच समता, न्याय आणि बंधुत्वाचा पुरस्कार केला आहे. १९७० च्या दशकातील ‘दलित पँथर’ चळवळीने प्रस्थापित सत्ताकेंद्रांना दिलेले आव्हान आणि त्यानंतरच्या काळात विखुरलेल्या शक्तींना पुन्हा एकत्रित करण्याचा प्रयत्न पँथर आर्मी स्वराज्य क्रांती सेनेने गेल्या तीन वर्षांत केला आहे. संघटनेचे नाव ‘पँथर आर्मी’ स्वराज्य क्रांती’ या शब्दांच्या संयोजनातून तयार झाले असून, ते एका बाजूला लढाऊ वारसा आणि दुसऱ्या बाजूला रयतेच्या राज्याची छत्रपती शिवाजी महाराजांची संकल्पना अधोरेखित करते. या संघटनेची स्थापना सामाजिक विषमतेच्या विरोधात एक दीर्घकालीन लढा उभारण्यासाठी करण्यात आली आहे. “सत्य व न्याय कि स्थापना । संविधान व लोकतंत्र कि रक्षा” हे ब्रीदवाक्य केवळ घोषणेपुरते मर्यादित न राहता, ते संघटनेच्या गेल्या तीन वर्षांच्या कार्य अहवालातून स्पष्टपणे दिसून येते .
पँथर आर्मी स्वराज्य क्रांती सेनेचा हा तीन वर्षांचा प्रवास सामाजिक बदलाचा एक महत्त्वपूर्ण अध्याय ठरला आहे. महाराष्ट्र आणि कर्नाटक या दोन राज्यांतील सीमावर्ती भागात संघटनेने आपला विस्तार केला असून, शोषितांचा बुलंद आवाज बनण्याचे काम केले आहे. संस्थापक अध्यक्ष संतोष एस. आठवले यांच्या नेतृत्वाखाली संघटनेने ‘भूमीहीन शेतमजूर हा शेतमालक झालाच पाहिजे’ या ध्येयापासून ते ‘शिक्षण, रोजगार आणि स्वाभिमान’ या सूत्रीपर्यंत आपला प्रवास विस्तारला आहे. या अहवालात संघटनेच्या गेल्या तीन वर्षांतील कार्याचे विविध पैलू, धोरणात्मक निर्णय आणि त्यांच्या सामाजिक परिणामांचे सखोल विश्लेषण करण्यात आले आहे.
नेतृत्व आणि संघटनात्मक संरचना: संतोष एस. आठवले यांची दूरदृष्टी
कोणत्याही सामाजिक चळवळीचे यश हे तिच्या नेतृत्वाच्या वैचारिक स्पष्टतेवर आणि संघटनात्मक बांधणीवर अवलंबून असते. पँथर आर्मी स्वराज्य क्रांती सेनेच्या बाबतीत संस्थापक अध्यक्ष संतोष एस. आठवले यांनी संघटनेला एक शिस्तबद्ध स्वरूप दिले आहे. संघटनेचे निर्णय हे केवळ भावनेच्या भरात न घेता, ते घटनात्मक चौकटीत आणि कायदेशीर मार्गांचा अवलंब करून घेतले जातात.
संघटनेच्या राष्ट्रीय आणि राज्य स्तरावरील नेतृत्वाचा विचार केल्यास, त्यामध्ये विविध क्षेत्रांतील तज्ज्ञांचा समावेश दिसून येतो. डॉ. राजेंद्र सिंह वालिया हे राष्ट्रीय नेते म्हणून संघटनेला दिल्लीच्या राजकीय आणि सामाजिक वर्तुळात प्रतिनिधित्व देतात, तर उमेश जामसंडेकर हे महाराष्ट्र प्रभारी म्हणून राज्यव्यापी संघटन मजबूत करण्यासाठी कार्यरत आहेत. संघटनेच्या कार्यप्रणालीत लोकशाही मूल्यांचा आदर केला जातो, ज्यामुळे तळागाळातील कार्यकर्त्यांनाही नेतृत्वात वाव मिळतो.
खालील तक्त्यामध्ये संघटनेच्या प्रमुख नेतृत्वाचा आणि त्यांच्या जबाबदाऱ्यांचा तपशील दिला आहे:
| नाव | पद / जबाबदारी | कार्यक्षेत्र |
|---|---|---|
| संतोष एस. आठवले | संस्थापक अध्यक्ष | राष्ट्रीय |
| डॉ. राजेंद्र सिंह वालिया | राष्ट्रीय नेते | राष्ट्रीय |
| उमेश जामसंडेकर | महाराष्ट्र प्रभारी / राष्ट्रीय सल्लागार | महाराष्ट्र |
| अमोल कुरणे | राष्ट्रीय संघटक | राष्ट्रीय |
| महेंद्र वाघमारे | कार्यकारी समिती प्रमुख | महाराष्ट्र |
| प्रा. अरुण मेढे | महाराष्ट्र प्रदेश अध्यक्ष | महाराष्ट्र |
| ज्योती झरेकर | महिला आघाडी महाराष्ट्र प्रदेश प्रमुख | महाराष्ट्र |
| मच्छिंद्र रुईकर | कोल्हापूर जिल्हाप्रमुख | पश्चिम महाराष्ट्र |
| लक्ष्मीकांत कुबळे | महाराष्ट्र प्रदेश मुख्य संघटक | महाराष्ट्र |
| नितेश कुमार दीक्षांत | जिल्हा महासचिव | कोल्हापूर |
| संजय कांबळे | जिल्हा उपाध्यक्ष | कोल्हापूर |
| या नेतृत्वाने केवळ आंदोलने केली नाहीत, तर समाजातील बुद्धिजीवी आणि कष्टकरी यांच्यात एक सांधा जोडण्याचे काम केले आहे . संघटनेचा विस्तार हा ‘गाव तिथे शाखा आणि घर तिथे कार्यकर्ता’ या संकल्पनेवर आधारित असून, यामुळे स्थानिक पातळीवरील समस्यांना वाचा फुटणे सोपे झाले आहे. | ||
| सामाजिक न्याय आणि भूमी हक्क: ‘कसणाऱ्याला जमीन’ या ध्येयाचा पुनरुच्चार | ||
| पँथर आर्मी स्वराज्य क्रांती सेनेच्या कार्याचा एक महत्त्वाचा आधारस्तंभ म्हणजे भूमिहीन शेतमजुरांचा लढा होय. भारतीय ग्रामीण व्यवस्थेत जमिनीचे मालकी हक्क हे केवळ आर्थिक स्त्रोत नसून ते सामाजिक प्रतिष्ठेचे लक्षण आहेत. संघटनेने हे ओळखले आहे की, जोपर्यंत शोषितांकडे उत्पन्नाचे साधन (जमीन) नसेल, तोपर्यंत त्यांची सामाजिक गुलामगिरी संपणार नाही . | ||
| भूमिहीन सत्याग्रह आणि आझाद मैदान आंदोलनाचे विश्लेषण | ||
| संस्थेच्या कार्य अहवालानुसार, ‘भूमीहीन शेतमजूर हा शेतमालक झालाच पाहिजे’ या ध् |
येयाने संघटनेने तालुका स्तरापासून ते मुंबईच्या आझाद मैदानापर्यंत ऐतिहासिक ‘भूमिहीन सत्याग्रह’ यशस्वी केला आहे . या सत्याग्रहाने सरकारी जमिनींवरील अतिक्रमणे नियमित करण्याऐवजी, भूमिहीनांना जमिनीचे कायदेशीर वाटप व्हावे, या मागणीवर जोर दिला. आझाद मैदानातील ‘भूमीहक्क परिषद’ ही अशा प्रकारची एक मोठी चळवळ होती, ज्याने राज्य सरकारला भूमिहीनांच्या प्रश्नावर गांभीर्याने विचार करण्यास भाग पाडले . या आंदोलनाचा परिणाम म्हणून अनेक जिल्ह्यांत गायरान जमिनी आणि सरकारी जमिनींच्या वाटपाबाबत प्रशासकीय हालचालींना वेग आला.
आर्थिक न्याय आणि विशेष घटक योजनेसाठी (SCSP) संघर्ष
सामाजिक न्यायाचा विचार आर्थिक न्यायाशिवाय अपूर्ण आहे. पँथर आर्मीने अनुसूचित जाती (SC) आणि अनुसूचित जमाती (ST) यांच्यासाठी असलेल्या अर्थसंकल्पीय निधीच्या अंमलबजावणीतील त्रुटींवर कडक बोट ठेवले आहे. संघटनेची आग्रही मागणी आहे की, लोकसंख्येच्या प्रमाणात निधीचे वाटप झाले पाहिजे आणि हा निधी इतर कोणत्याही कारणासाठी (उदा. रस्ते, वीज किंवा सर्वसाधारण योजना) वळवला जाऊ नये.
या संदर्भात संघटनेने आंध्र प्रदेश सरकारच्या धर्तीवर महाराष्ट्रातही ‘विशेष कायदा’ करण्याची मागणी केली आहे . या कायद्याचा मुख्य उद्देश हा आहे की, जर एखाद्या वर्षी निधी खर्च झाला नाही, तर तो ‘व्यपगत’ (Lapse) न होता पुढील वर्षासाठी वर्ग (Carry Forward) व्हावा. या मागणीच्या तांत्रिक बाजू समजून घेण्यासाठी खालील सूत्राचा विचार केला जाऊ शकतो:
जर एकूण वार्षिक अर्थसंकल्प B असेल आणि अनुसूचित जातीची लोकसंख्या P\% असेल, तर राखीव निधी F खालीलप्रमाणे असावा:
या निधीची अंमलबजावणी करताना, वास्तविक खर्च E हा F च्या बरोबरीचा असणे आवश्यक आहे. जर E < F असेल, तर उर्वरित रक्कम R = F – E ही पुढील वर्षीच्या तरतुदीमध्ये समाविष्ट झाली पाहिजे.
हातकणंगले तहसील कार्यालयासमोर करण्यात आलेले लाक्षणिक उपोषण हे याच आर्थिक अन्यायाविरुद्धचा एक भाग होता. संस्थापक संतोष आठवले यांनी स्पष्ट केले की, शासन ‘लाडकी बहीण’ सारख्या लोकप्रिय योजनांकडे दलित समाजाचा हक्काचा निधी वळवून त्यांची आर्थिक नाकेबंदी करत आहे. ही भूमिका केवळ राजकीय विरोध दर्शवण्यासाठी नसून ती घटनात्मक अधिकारांच्या रक्षणासाठी आहे.
शिक्षण आणि युवक सक्षमीकरण: आरक्षणाचे रक्षण आणि प्रबोधन
शिक्षण हे परिवर्तनाचे मुख्य वाघिणीचे दूध आहे, हे डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचे वचन पँथर आर्मीने आपल्या कार्यप्रणालीचा पाया मानले आहे. गेल्या तीन वर्षांत संघटनेने शैक्षणिक क्षेत्रातील जातीयवादाला आणि आरक्षणविरोधी धोरणांना तीव्र विरोध केला आहे .
आरक्षणविरोधी धोरणांना प्रत्युत्तर
विद्यापीठ अनुदान आयोगाच्या (UGC) काही वादग्रस्त निर्णयांवर आणि आरक्षणाच्या अंमलबजावणीतील शिथिलतेवर संघटनेने ‘हल्लाबोल’ आंदोलने केली आहेत . रोहित वेमुला आणि डॉ. पायल तडवी यांच्यासारख्या प्रकरणांचा संदर्भ देऊन शैक्षणिक संस्थांमधील मानसिक छळ आणि जातीय भेदभावाचा मुद्दा संघटनेने सातत्याने लावून धरला आहे. केवळ घोषणाबाजी न करता, शैक्षणिक क्षेत्रातील तज्ज्ञांच्या मदतीने या विषयावर कायदेशीर लढा देण्याचे कामही संघटनेने केले आहे .
विद्यार्थी साहाय्य आणि ‘युवा संवाद’
ग्रामीण भागातील विद्यार्थ्यांसाठी उच्च शिक्षणाची दारे खुली व्हावीत, यासाठी पँथर आर्मीचे कार्यकर्ते स्थानिक पातळीवर सक्रिय आहेत.
१. प्रवेश प्रक्रिया: आर्थिकदृष्ट्या दुर्बल घटकातील विद्यार्थ्यांना प्रवेशाच्या वेळी येणाऱ्या तांत्रिक अडचणी दूर करण्यासाठी मदत केंद्रे चालवली जातात .
२. शिष्यवृत्ती: शिष्यवृत्तीचा निधी वेळेवर मिळावा यासाठी समाज कल्याण विभागाकडे पाठपुरावा केला जातो.
३. व्यसनमुक्ती: ‘युवा संवाद’ मेळाव्यांच्या माध्यमातून युवकांना व्यसनांपासून परावृत्त करून त्यांना समाजकार्याची आणि नेतृत्वाची गोडी लावली जात आहे . हे काम विशेषतः पश्चिम महाराष्ट्रातील कोल्हापूर आणि सातारा जिल्ह्यांत प्रभावीपणे सुरू आहे.
कामगार कल्याण आणि सामाजिक सुरक्षा: कष्टकऱ्यांच्या पाठीशी खंबीरपणे
बांधकाम कामगार आणि असंघटित क्षेत्रातील श्रमिक हे भारतीय अर्थव्यवस्थेचे कणा आहेत, परंतु त्यांना मिळणारी सामाजिक सुरक्षा नगण्य आहे. पँथर आर्मी स्वराज्य क्रांती सेनेने या कामगारांच्या नोंदणीसाठी आणि त्यांना सरकारी लाभ मिळवून देण्यासाठी विशेष पुढाकार घेतला आहे.
सुरक्षा संच आणि साहित्य वाटप
हजारो बांधकाम कामगार कुटुंबांना संघटनेच्या माध्यमातून ‘संसारोपयोगी साहित्य’ आणि ‘कामगार सुरक्षा संच पेटी’ (Safety Kit) वाटप करण्यात आली आहे . हे केवळ वाटप नसून, कामगारांना त्यांच्या हक्कांची जाणीव करून देण्याचा एक प्रयत्न आहे. कामाच्या ठिकाणी होणाऱ्या अपघातांपासून संरक्षण मिळावे आणि त्यांच्या कुटुंबाला आर्थिक स्थैर्य मिळावे, यासाठी कामगार कल्याण मंडळाच्या योजनांचा लाभ मिळवून देणे ही संघटनेची नियमित प्रक्रिया बनली आहे.
सार्वजनिक आरोग्य आणि भेसळ रोखण्यासाठी लढा
जनसामान्यांच्या आरोग्याशी खेळणाऱ्या माफियांच्या विरोधातही संघटनेने कडक भूमिका घेतली आहे. भेसळयुक्त दुग्धजन्य पदार्थ बनवणाऱ्या आस्थापनांविरुद्ध संघटनेने आंदोलने करून प्रशासनाला कारवाई करण्यास भाग पाडले . हा मुद्दा केवळ एका समाजापुरता मर्यादित नसून तो संपूर्ण जनसामान्यांच्या हिताचा आहे, हे संघटनेने सिद्ध केले आहे.
आंतरराज्य विस्तार आणि संघटनात्मक बांधणी: महाराष्ट्र ते कर्नाटक
पँथर आर्मी स्वराज्य क्रांती सेनेचा विस्तार हा केवळ एका भौगोलिक क्षेत्रापुरता मर्यादित नाही. अवघ्या तीन वर्षांत संघटनेने महाराष्ट्र आणि कर्नाटक या दोन राज्यांत आपल्या शाखांचे जाळे विणले आहे .
खालील तक्त्यामध्ये संघटनेच्या कार्यक्षेत्राचा विस्तार दर्शवण्यात आला आहे:
| राज्य | जिल्हे आणि कार्यक्षेत्र |
|---|---|
| महाराष्ट्र | पालघर, ठाणे, पुणे, रत्नागिरी, सिंधुदुर्ग, रायगड, अमरावती, नाशिक, नागपूर, संभाजीनगर, सोलापूर, सातारा, सांगली, कोल्हापूर. |
| कर्नाटक | विजापूर (विजयपुरा), बागलकोट, बेळगावी (बेळगाव) . |
| “गाव तिथे शाखा आणि घर तिथे कार्यकर्ता” ही संकल्पना केवळ घोषणा नसून ती अंमलबजावणीत आणली गेली आहे. शेकडो गावांमध्ये नवीन कार्यकर्त्यांची फळी निर्माण झाल्यामुळे संघटनेची ताकद वाढली आहे . विशेषतः सीमावर्ती भागात जिथे मराठी आणि कन्नड भाषिक समाज एकत्र राहतो, तिथे समतेच्या विचाराने या दोन्ही गटांना जोडण्याचे काम पँथर आर्मीने केले आहे. | |
| सांस्कृतिक राष्ट्रवाद आणि गौरव सोहळे: कर्तृत्वाचा सन्मान | |
| समाज घडवण्यासाठी केवळ आंदोलन पुरेसे नसते, तर समाजातील चांगल्या कामाचा गौरव करणेही तितकेच महत्त्वाचे असते. पँथर आर्मी स्वराज्य क्रांती सेनेने महापुरुषांच्या विचारांचा वारसा पुढे नेणाऱ्या व्यक्तींना आणि संस्थांना विविध पुरस्कार देऊन सन्मानित करण्याची परंपरा सुरू केली आहे. | |
| प्रमुख पुरस्कार आणि त्यांचे महत्त्व | |
| १. आदर्श रमाई पुरस्कार: त्यागमुर्ती महामाता रमाई भीमराव आंबेडकर यांच्या जयंतीनिमित्त समाजातील शोषीत घटकांसाठी काम करणाऱ्या समाजसेवेतील महिलांना हा पुरस्कार दिला जातो . यामुळे महिला कार्यकर्त्यांना एक नवीन व्यासपीठ आणि प्रेरणा मिळाली आहे. | |
| २. समतावादी भारत गौरव पुरस्कार: डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर जयंतीनिमित्त विविध स्तरांत कार्य करणाऱ्या सामाजिक संस्था आणि व्यक्तींना हा सन्मान प्रदान केला जातो . | |
| ३. शिव प्रेरणा पुरस्कार: महाराष्ट्राचे आराध्य दैवत छत्रपती शिवाजी महाराज यांच्या जयंतीनिमित्त कोल्हापूर येथे भव्य सोहळा आयोजित केला जातो. ३९५ व्या शिवजयंती निमित्त शाहू स्मारक भवन येथे विविध क्षेत्रांतील गुणवंतांना हा पुरस्कार देण्यात आला. यावेळी आमदार डॉ. अशोकराव माने (बापू) यांचा नागरी सत्कार करण्यात आला, जे संघटनेच्या राजकीय आणि सामाजिक समन्वयाचे प्रतीक आहे. | |
| ४. साहित्य रत्न अण्णाभाऊ साठे गौरव पुरस्कार: लोकशाहीर अण्णाभाऊ साठे यांच्या जयंतीनिमित्त विद्रोही साहित्यिकांना आणि कलावंतांना हा पुरस्कार देऊन त्यांच्या लेखणीचा सन्मान केला जातो . | |
| ५. नारीशक्ती आणि आत्मसन्मान गौरव पुरस्कार: महिला दिनानिमित्त आणि इतर विशेष प्रसंगी समाजातील संघर्षातून उभे राहिलेल्या व्यक्तींना हे पुरस्कार दिले जातात . | |
| हे पुरस्कार केवळ कौतुकाची थाप नसून, पुढील वाटचालीस नैतिक बळ देण्याचे कार्य करतात. हे कार्यक्रम यशस्वी करण्यासाठी उमेश जामसंडेकर, अमोल कुरणे, महेंद्र वाघमारे, प्रा. अरुण मेढे, ज्योती झरेकर आणि इतर सर्व पदाधिकाऱ्यांचे योगदान मोलाचे राहिले आहे. | |
| राजकीय रणनीती आणि २०२५-२६ ची वाटचाल: विकासाला दिलेला पाठिंबा | |
| पँथर आर्मी स्वराज्य क्रांती सेना ही केवळ एक सामाजिक संघटना राहिलेली नसून, ती आता राजकीय प्रक्रियेतही एक महत्त्वाची भूमिका बजावत आहे. संघटनेने आपली राजकीय भूमिका स्पष्ट करताना ‘बिनशर्त’ विकासाला महत्त्व दिले आहे. | |
| हातकणंगले तालुक्याचा निर्णय | |
| २६ जानेवारी २०२६ (प्रजासत्ताक दिन) रोजी संघटनेने एक महत्त्वपूर्ण राजकीय निर्णय घेतला. हातकणंगले तालुक्यातील आगामी निवडणुकीत महायुतीच्या उमेदवारांना पाठिंबा जाहीर करण्यात आला. संस्थापक संतोष आठवले यांच्या नेतृत्वाखालील या निर्णयामागे काही ठोस कारणे होती: |
- पायाभूत सुविधा: रस्ते आणि स्थानिक सुविधांमध्ये सुधारणा करण्यावर भर.
- विकासकामांना गती: आमदार डॉ. अशोकराव माने (बापू) यांच्यासारख्या लोकप्रतिनिधींच्या कार्याला बळ देणे.
- संविधानाचे रक्षण: लोकशाही मूल्ये आणि संविधानाचे संरक्षण करणाऱ्या नेतृत्वाला साथ देणे.
या निर्णयामुळे संघटनेने हे दाखवून दिले आहे की, ते केवळ विरोधासाठी विरोध न करता, जेथे समाजाचा विकास होत आहे, तिथे ते रचनात्मक सहकार्य करण्यास तयार आहेत. या कार्यक्रमाला संतोष आठवले, अभय कुमार काश्मिरी, मच्छिंद्र रुईकर आणि इतर प्रमुख पदाधिकारी उपस्थित होते.
आर्थिक आणि प्रशासकीय मागण्यांचे तांत्रिक विश्लेषण
संघटनेने केवळ रस्त्यावरचे लढाच दिला नाही, तर प्रशासकीय पातळीवर अत्यंत तांत्रिक मागण्या मांडल्या आहेत. SCSP निधीच्या संदर्भात संघटनेने मांडलेले मुद्दे खालीलप्रमाणे विस्तृत करता येतील:
१. SECC २०११ जनगणनेचा आधार: सध्या शासन २००२ च्या जुन्या BPL (DPL) यादीचा वापर करून लाभार्थ्यांची निवड करत आहे. संघटनेची मागणी आहे की, २०११ च्या SECC (Socio-Economic and Caste Census) जनगणनेचा आधार घेतला जावा, कारण यामुळे वास्तविक गरजू लाभार्थी समोर येतील.
२. निधीतील वाढ: सध्याचा निधी हा लोकसंख्येच्या गुणोत्तराशी विसंगत आहे. जर राज्याची लोकसंख्या वाढली असेल, तर अर्थसंकल्पीय तरतूदही त्याच प्रमाणात वाढली पाहिजे.
३. कॅरी फॉरवर्ड यंत्रणा: अनेकदा प्रशासकीय दिरंगाईमुळे आर्थिक वर्षाच्या अखेरीस (मार्चमध्ये) मोठा निधी शिल्लक राहतो. हा निधी शासनाकडे परत न जाता तो पुढील वर्षीच्या योजनांसाठी वापरला जावा, जेणेकरून विकासकामांची सातत्यता टिकून राहील.
या मागण्यांचा पाठपुरावा करताना संघटनेने तहसील स्तरावरील निवेदनापासून ते मंत्रालयापर्यंत पत्रव्यवहार केला आहे. हे दर्शवते की पँथर आर्मीची कार्यपद्धती ही अत्यंत अभ्यासू आणि परिणामकारक आहे.
पुढील वाटचाल: संकल्प ‘शिक्षण, रोजगार आणि स्वाभिमान’
पँथर आर्मी स्वराज्य क्रांती सेनेचा आगामी काळातील संकल्प हा समाजाच्या सर्वांगीण सक्षमीकरणाचा आहे. संघटनेने स्पष्ट केले आहे की, येणाऱ्या काळात ‘शिक्षण, रोजगार आणि स्वाभिमान’ या तीन सूत्रीवर अधिक भर दिला जाईल .
नियोजित उपक्रम - कार्यकर्ता प्रशिक्षण: प्रत्येक कार्यकर्त्याला कायद्याचे आणि संविधानाचे ज्ञान देऊन समाजाचा ‘रक्षक’ म्हणून घडवणे .
- रोजगार मेळावे: सुशिक्षित बेरोजगारांना रोजगाराच्या संधी उपलब्ध करून देण्यासाठी विशेष शिबिरे आयोजित करणे.
- विस्तार योजना: महाराष्ट्रातील राहिलेल्या जिल्ह्यांत आणि कर्नाटकच्या सीमावर्ती भागात अधिक शाखा उघडणे.
- सांस्कृतिक प्रबोधन: महापुरुषांचे विचार अधिक प्रभावीपणे मांडण्यासाठी साहित्य आणि कला महोत्सवांचे आयोजन करणे .
पँथर आर्मी स्वराज्य क्रांती सेना ही आता केवळ एक संघटना नसून ती शोषितांच्या आशा-आकांक्षेचे केंद्र बनली आहे. संतोष एस. आठवले यांच्या नेतृत्वाखालील ही टीम आगामी काळात महाराष्ट्राच्या सामाजिक-राजकीय इतिहासात अधिक खोलवर ठसा उमटवेल, यात शंका नाही. - निष्कर्ष: परिवर्तनाची एक नवीन दिशा
पँथर आर्मी स्वराज्य क्रांती सेनेचा तीन वर्षांचा कार्य अहवाल हा संघर्षाचा, त्यागाचा आणि यशाचा दस्तऐवज आहे. संघटनेने ज्या प्रकारे भूमीहीनांचे प्रश्न मांडले, आर्थिक अन्यायाविरुद्ध आवाज उठवला आणि सांस्कृतिक पातळीवर गौरव सोहळे आयोजित केले, त्यातून एक नवा ‘पँथर वारसा’ आकाराला येत आहे. हा प्रवास केवळ एका व्यक्तीचा किंवा एका गटाचा नसून तो समतेचा विचार मानणाऱ्या लाखो कार्यकर्त्यांचा आहे.
संस्थेच्या स्थापनेपासूनचा हा प्रवास सामाजिक बदलाचा एक महत्त्वपूर्ण अध्याय ठरला आहे. अन्याय जिथे असेल तिथे प्रहार करणे आणि समतेचा विचार समाजात रुजवणे, या आपल्या मूळ उद्देशाशी संघटना प्रामाणिक राहिली आहे. जय भीम! जय शिवराय! पँथर आर्मी स्वराज्य क्रांती सेना – सदैव तत्पर!
