अग्रलेख: सोने-चांदीची गगनभरारी आणि जागतिक अस्थिरतेचे सावट

​सध्या जागतिक आणि भारतीय बाजारपेठेत मौल्यवान धातूंच्या किमतींनी जो उच्चांक गाठला आहे, तो केवळ आर्थिक आकड्यांचा खेळ नसून जागतिक राजकारण आणि ढासळत्या अर्थव्यवस्थेचे प्रतिबिंब आहे. भारतात चांदीने ३ लाख रुपयांचा टप्पा पार करणे आणि सोन्याने १.५ लाख रुपयांच्या दिशेने केलेली वाटचाल ही सर्वसामान्यांपासून गुंतवणूकदारांपर्यंत सर्वांच्याच भुवया उंचावणारी आहे. या अभूतपूर्व दरवाढीमागे भू-राजकीय तणाव, चलनातील घसरण आणि बदललेली गुंतवणूक प्रवृत्ती ही प्रमुख त्रिसूत्री कारणीभूत असल्याचे स्पष्ट होत आहे.

​सुरक्षित गुंतवणुकीचा ‘सुवर्ण’ शोध

​जेव्हा जेव्हा जागतिक स्तरावर युद्धाचे ढग दाटतात किंवा राजकीय अस्थिरता निर्माण होते, तेव्हा जगाचा विश्वास कागदी चलनापेक्षा ‘सोन्या’वर अधिक असतो. रशिया-युक्रेन युद्ध असो किंवा इराण-व्हेनेझुएला मधील संघर्ष, या अस्थिरतेमुळे जागतिक गुंतवणूकदारांनी आपला मोर्चा शेअर बाजारातून वळवून सोन्याकडे वळवला आहे. त्यातच अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प यांची ‘ग्रीनलँड’ संदर्भातील भूमिका आणि युरोपीय देशांना दिलेली टॅरिफची धमकी यामुळे नव्या ‘ट्रेड वॉर’ची ठिणगी पडली आहे. अशा परिस्थितीत सोने हे ‘सेफ हेवन’ (सुरक्षित आश्रयस्थान) ठरत आहे.

​मध्यवर्ती बँकांची ‘भूमिका’ आणि डॉलरचा प्रभाव

​या दरवाढीचे दुसरे महत्त्वाचे कारण म्हणजे जगभरातील मध्यवर्ती बँकांनी सुरू केलेली सोन्याची साठेबाजी. भारतीय रिझर्व्ह बँक (RBI) आणि चीनची मध्यवर्ती बँक डॉलरवरील आपले अवलंबित्व कमी करण्यासाठी विक्रमी सोन्याची खरेदी करत आहेत. जेव्हा मोठ्या अर्थव्यवस्था सोन्याचा साठा वाढवतात, तेव्हा बाजारात पुरवठ्याची टंचाई निर्माण होऊन किमती वाढणे स्वाभाविक आहे. दुसरीकडे, भारतीय रुपया डॉलरच्या तुलनेत ₹९१.१० या ऐतिहासिक नीचांकी पातळीवर गेल्याने आयात होणाऱ्या सोन्याची ‘लँडिंग कॉस्ट’ वाढली आहे, ज्याचा थेट फटका भारतीय ग्राहकांना सोसावा लागत आहे.

​चांदी: केवळ दागिना नव्हे, तर औद्योगिक गरज

​चांदीच्या बाबतीत परिस्थिती सोन्यापेक्षा थोडी वेगळी आणि अधिक गंभीर आहे. चांदी आता केवळ शोभेची वस्तू राहिलेली नाही. ‘ग्रीन एनर्जी’च्या युगात सौर पॅनेल, इलेक्ट्रिक वाहनांच्या बॅटरी आणि प्रगत इलेक्ट्रॉनिक्समध्ये चांदीचा वापर अनिवार्य झाला आहे. औद्योगिक मागणीत झालेली ही प्रचंड वाढ आणि अमेरिकन कंपन्यांनी टॅरिफच्या भीतीने केलेला साठा यामुळे चांदीने ३ लाखांचा ऐतिहासिक टप्पा गाठला आहे.

​पुढील वाटचाल आणि आव्हाने

​सध्याची परिस्थिती पाहता, नजीकच्या काळात ही दरवाढ थांबण्याची चिन्हे कमी आहेत. अमेरिकन फेडरल रिझर्व्हने व्याजदरात केलेली कपात आणि भविष्यातील कपातीचे संकेत यामुळे सोन्यातील गुंतवणूक अधिक आकर्षक बनली आहे. भारतात लग्नसराई आणि सांस्कृतिक उत्सवांमुळे असलेली मागणी या आगीत तेल ओतण्याचे काम करत आहे.

​थोडक्यात सांगायचे तर, सोने-चांदीची ही ‘चढाई’ केवळ महागाईचे प्रतीक नसून ती बदलत्या जागतिक सत्ता समीकरणांची नांदी आहे. जोपर्यंत जागतिक राजकारणात स्थिरता येत नाही आणि रुपया सावरत नाही, तोपर्यंत मध्यमवर्गीयांच्या आवाक्याबाहेर जाणारे हे सुवर्णदर अर्थव्यवस्थेसाठी चिंतेचा आणि गुंतवणूकदारांसाठी संधीचा विषय ठरत राहतील.

​– डॉ. रिता मदनलाल शेटीया

(लेखिका अर्थशास्त्र विषयाच्या प्राध्यापिका आहेत)