इचलकरंजी महानगरपालिकेच्या दानवाड कृष्णा नदी पाणी उपसा योजनेचे शिरोळ तालुक्यातील पंचक्रोशीवर होणारे संभाव्य प्रतिकूल परिणाम: एक तांत्रिक व पर्यावरणीय मूल्यांकन

पार्श्वभूमी आणि प्रकल्पाची राजकीय-प्रशासकीय सद्यस्थिती

➖➖➖➖➖➖
🛑महाराष्ट्राचे ‘मँचेस्टर’ म्हणून नावलौकिक मिळवलेल्या इचलकरंजी शहरामध्ये वस्त्रोद्योगाचे अवाढव्य जाळे आणि नागरी लोकसंख्येचा वेगवान विस्तार यांमुळे घरगुती व औद्योगिक वापरासाठी पाण्याच्या मागणीत ऐतिहासिक वाढ झाली आहे. शहराला पाणीपुरवठा करणारा मुख्य स्रोत असलेल्या पंचगंगा नदीचे पात्र कोल्हापूर आणि इचलकरंजी परिसरातील विविध प्रक्रिया उद्योग, वस्त्रोद्योगातील रासायनिक सांडपाणी, साखर कारखान्यांची मळी आणि प्रक्रिया न केलेले नागरी सांडपाणी थेट मिसळल्यामुळे अत्यंत प्रदूषित झाले आहे. पंचगंगेचे पाणी रासायनिक सांडपाण्यामुळे आणि काळवंडलेल्या तवंगामुळे इतके दूषित झाले आहे की, त्यामुळे इचलकरंजी शहरात कावीळ आणि गॅस्ट्रोसारख्या तीव्र जलजन्य आजारांची साथ पसरून अनेक नागरिकांना आपले प्राण गमवावे लागले आहेत. या अतिप्रदूषणामुळे स्थानिक जलशुद्धीकरण केंद्रांवरील तांत्रिक ताण वाढून शुद्धीकरणाची प्रक्रिया लांबली आहे, परिणामी शहराला सध्या दर तीन ते चार दिवसांनी अत्यंत अनियमित व अपुरा पाणीपुरवठा केला जातो.
या गंभीर पाणीटंचाईवर दीर्घकालीन मात करण्यासाठी इचलकरंजी महानगरपालिकेने सुरुवातीला दूधगंगा नदीवरून सुळकुड (ता. कागल) येथून पाणी आणण्याची ‘सुळकुड पाणी योजना’ मंजूर करून घेतली होती. मात्र, या योजनेला कागल आणि शिरोळ तालुक्यातील दूधगंगा काठच्या गावांनी तीव्र विरोध दर्शविला. पावसाच्या अनियमितेमुळे उन्हाळ्यात दूधगंगा नदीचे पात्र अनेकदा पूर्णपणे कोरडे पडत असल्याने स्थानिक शेती आणि पिण्याच्या पाण्याचा प्रश्न आधीच अत्यंत गंभीर बनला आहे. या जनआंदोलनादरम्यान ‘दूधगंगा बचाव कृती समिती’ आणि स्थानिक नेत्यांनी दूधगंगेचे पाणी इचलकरंजीला देण्यास कडाडून विरोध केला. या विरोधात हसन मुश्रीफ, संजय मंडलिक, राजेंद्र पाटील यड्रावकर, प्रकाश आबिटकर, संजय घाटगे, के. पी. पाटील आणि समरजीतसिंह घाटगे यांसारख्या प्रमुख नेत्यांनी उडी घेतली; तर दुसऱ्या बाजूने खासदार धैर्यशील माने, आमदार प्रकाश आवाडे, माजी खासदार राजू शेट्टी आणि सुरेश हाळवणकर यांनी इचलकरंजीच्या बाजूने भूमिका घेतल्याने हा प्रश्न राजकीय प्रतिष्ठेचा बनला. या संघर्षादरम्यान दूधगंगा बचाव कृती समितीने पर्याय म्हणून दूधगंगा व कृष्णा नदीच्या संगमावर असलेल्या जुने दानवाड येथून किंवा सध्या सुरू असलेल्या बस्तवाड येथील कृष्णा नदीच्या योजनेतून अतिरिक्त पाणी नेण्याची प्रशासकीय शिफारस केली होती.
या पार्श्वभूमीवर, इचलकरंजीचे आमदार राहुल प्रकाश आवाडे यांच्या विशेष प्रयत्नांतून सुमारे २६ किलोमीटर अंतरावरील जुने दानवाड (ता. शिरोळ, जि. कोल्हापूर) येथून कृष्णा नदीचे पाणी उपसा करणारी ‘राधाकृष्ण पाणी योजना’ प्रस्तावित करण्यात आली असून, या योजनेला राज्य प्रशासनाकडून प्राथमिक मंजुरी मिळालेली आहे. लोकप्रतिनिधींच्या दाव्यानुसार या योजनेला स्थानिक पातळीवर विरोध नसल्याचे सांगितले जात असले, तरी प्रत्यक्षात शिरोळ तालुक्यातील नदीकाठच्या गावांमध्ये तीव्र सामाजिक आणि राजकीय असंतोष धुमसत आहे. प्रस्तावित उपसा प्रकल्पामुळे केवळ जुनेदानवाडच नव्हे, तर नदीच्या बाजूला असलेल्या सैनिक टाकळी , राजापुरवाडी, खिद्रापुर तर कर्नाटक राज्यातील चंदुर , जुगुळ ,कल्लोळ,एकसंबा संपूर्ण पंचक्रोशीतील सामाजिक, तांत्रिक, भूगर्भीय आणि पर्यावरणीय सुरक्षेला गंभीर धोका निर्माण होण्याची भीती निर्माण झाली आहे. याशिवाय, या योजनेमुळे केवळ शिरोळ तालुक्यातीलच नव्हे, तर सीमाभागातील आणि कर्नाटकातील चंदूर, कल्लोळ आणि एकसंबा यांसारख्या अनेक गावांच्या बारमाही पाण्याच्या हक्कावर गदा येण्याची दाट शक्यता निर्माण झाली आहे.

जलशास्त्रीय संवेदनशीलता आणि महापुराचा वाढणारा धोका

शिरोळ तालुक्याची भौगोलिक आणि जलशास्त्रीय रचना अत्यंत गुंतागुंतीची आणि संवेदनशील आहे. पावसाळ्यात कोयना, चांदोली, राधानगरी आणि काळम्मावाडी या प्रमुख धरणांमधून मोठ्या प्रमाणात पाण्याचा विसर्ग केला जातो. काळम्मावाडी धरणातून सुटणारे पाणी दूधगंगा नदी पात्रातून वाहत येते आणि ते जुने दानवाड जवळ कृष्णा नदीला मिळते. त्याच वेळी, चांदोली धरणाचे पाणी वारणा नदीतून सांगलीजवळ कृष्णेला मिळते आणि राधानगरी धरणाचे पाणी पंचगंगेतून नृसिंहवाडी येथे कृष्णेला मिळते. या सर्व नद्यांच्या विसर्गामुळे आणि कर्नाटकातील अलमट्टी धरणाच्या फुगवट्यामुळे (Backwater) जुने दानवाड, नवे दानवाड आणि सैनिक टाकळी येथे पाण्याचा प्रचंड फुगवटा तयार होतो.
अशा पूरप्रवण क्षेत्रात इचलकरंजी महानगरपालिकेने पाणी उपसा करण्यासाठी जॅकवेल (Jackwell), पंप हाऊस आणि विस्तीर्ण पाईपलाईन यांसारख्या पायाभूत सुविधा उभारल्यास नदीच्या नैसर्गिक प्रवाहाला गंभीर अडथळा निर्माण होईल. द्रव गतीशास्त्राच्या (Hydrodynamics) सिद्धांतानुसार, नदीच्या मुख्य पात्रात काँक्रिटच्या बांधकामामुळे अडथळा निर्माण झाल्यास पाण्याचा विसर्ग आणि फुगवटा खालील गणितीय समीकरणांद्वारे स्पष्ट केला जातो:
पाण्याचा एकूण विसर्ग (Q) नियंत्रित करणारे समीकरण:

येथे:

• Q = पाण्याचा एकूण विसर्ग (Discharge)
• C_d = विसर्ग गुणांक (Coefficient of Discharge)
• b = नदीपात्राची प्रभावी रुंदी (Effective Width of the Riverbed)
• h = पात्रातील पाण्याची खोली (Depth of Water)
• g = गुरुत्वीय त्वरण (Acceleration due to gravity)
  जेव्हा नदीपात्रात जॅकवेलसारखे अवाढव्य काँक्रिटचे बांधकाम केले जाते, तेव्हा नदीपात्राची मूळ प्रभावी रुंदी (b) घटून (b – w) इतकी होते (जिथे w ही जॅकवेलची रुंदी आहे). प्रवाहाचा एकूण विसर्ग (Q) स्थिर राखण्यासाठी पाण्याच्या पातळीत होणार वाढ (\Delta H) खालील समीकरणाने दर्शविली जाते:
  हा जलशास्त्रीय फुगवटा (\Delta H) पावसाळ्यात पुराच्या पाण्याची पातळी अत्यंत संवेदनशील पातळीच्या वर वाढवेल आणि पूर ओसरण्याचा कालावधी लांबवेल. या अतिरिक्त फुगवट्यामुळे खालील तांत्रिक व पर्यावरणीय दुष्परिणाम उद्भवू शकतात:
• ऐतिहासिक वारशाचा ऱ्हास: खिद्रापूर येथील जगप्रसिद्ध आणि ऐतिहासिक कोपेश्वर मंदिरात पुराचे पाणी जास्त काळ साठून राहिल्याने मंदिराच्या प्राचीन पाषाण रचनेचे आणि पायाचे कधीही न भरून निघणारे नुकसान होईल.
• संपूर्ण गाव पाण्याखाली जाणे: खिद्रापूर, राजापूरवाडी आणि जुने दानवाड ही गावे दरवर्षी पाण्याच्या वेढ्यात अडकतात. नदीपात्रातील जॅकवेलच्या बांधकामामुळे हा वेढा अधिक तीव्र होईल आणि गावांचा बाह्य जगाशी संपर्क पूर्णपणे तुटून गंभीर सामाजिक व मानवी संकट ओढवेल.

भूगर्भीय ऱ्हास, काठची धूप आणि पुरातत्वीय वारशाचा धोका

नदीपात्रात उभारल्या जाणाऱ्या कोणत्याही मोठ्या काँक्रिटच्या बांधकामामुळे पाण्याचा नैसर्गिक प्रवाह आणि वेग बदलतो, ज्याचे थेट परिणाम नदीकाठच्या जमिनीवर होतात. सैनिक टाकळी येथील कृष्णा नदीवर महाराष्ट्र आणि कर्नाटक राज्याला जोडणाऱ्या पुलाच्या बांधकामासाठी नदीपात्रात टाकण्यात आलेल्या मुरुमाच्या व काँक्रिटच्या भरावामुळे टाकळी हद्दीतील सुमारे दोन एकर सुपीक जमीन पाण्याच्या बदललेल्या प्रवाहाच्या वेगाने खचल्याचा आणि वाहून गेल्याचा ऐतिहासिक पुरावा आहे. या पुलाच्या बांधकामासाठी घालण्यात आलेल्या ५ फुटांपेक्षा जास्त उंचीच्या मुरुमाच्या भरावामुळे पाण्याचा प्रवाह चंदूर बाजूकडून वळून सैनिक टाकळीच्या काठावर वेगाने आदळला, ज्यामुळे सुमारे ३० ते ४० शेतकऱ्यांचे शेती पंप (मोटार) देखील पुरात वाहून गेले.
जुने दानवाड येथे इचलकरंजीसाठी नवीन जॅकवेल आणि उपसा केंद्र उभारले गेल्यास पाण्याच्या प्रवाहाची दिशा बदलेल. यामुळे जुने दानवाड, सैनिक टाकळी, राजापूरवाडी आणि खिद्रापूर परिसरातील नदीकाठच्या अत्यंत सुपीक काळ्या कसदार शेतजमिनीची तीव्र धूप होईल. याशिवाय, शिरोळ तालुक्यातील कृष्णा नदी पात्रात होणारा बेसुमार आणि अवैध वाळू उपसा ही आधीच एक मोठी भौगोलिक समस्या असून, यात जुने दानवाड, नवे दानवाड आणि खिद्रापूर ही गावे अत्यंत संवेदनशील आहेत. नदीपात्रात उपसा प्रकल्पाच्या निमित्ताने होणाऱ्या मोठ्या खोदकामामुळे येथील भूस्तर अधिक कमकुवत होईल आणि अवैध वाळू उपशाला अधिक वाव मिळून नदीचे नैसर्गिक पर्यावरण पूर्णपणे उद्ध्वस्त होईल.

प्राचीन ऐतिहासिक घाटाचा उलगडा आणि संभाव्य धोका

▪️फेब्रुवारी २०२६ मध्ये जुने दानवाड येथील कृष्णा आणि दूधगंगा नद्यांच्या पवित्र संगम परिसरात, राधाकृष्ण मंदिर ते नदीकडे जाणाऱ्या मार्गावर स्वच्छतेचे काम सुरू असताना जमिनीखाली प्राचीन दगडी पायऱ्या आणि एका भव्य ऐतिहासिक घाटाचे अवशेष सापडले आहेत. स्थानिक तरुण आणि ग्रामस्थांनी स्वखर्चाने व पुढाकाराने जेसीबीच्या साहाय्याने माती हटवून हा प्राचीन घाट पुनरुज्जीवित करण्याचे काम युद्धपातळीवर सुरू केले आहे. हा घाट अत्यंत सुबक आणि मजबूत दगडी रचनेचा असून, तो या पंचक्रोशीच्या समृद्ध ऐतिहासिक व सांस्कृतिक वारशाचा उत्कृष्ट नमुना मानला जात आहे.
जर याच परिसरात इचलकरंजी महानगरपालिकेने ‘राधाकृष्ण पाणी योजने’च्या जॅकवेलसाठी आणि विस्तीर्ण पाईपलाईनसाठी अवजड यंत्रसामग्रीद्वारे मोठे उत्खनन केले, तर या प्राचीन ऐतिहासिक घाटाची रचना पूर्णपणे नष्ट होईल. भूगर्भातील या ऐतिहासिक वारशाचे संवर्धन करण्याऐवेजी तिथे औद्योगिक स्वरूपाचे उपसा केंद्र उभारल्यास स्थानिक संस्कृती आणि पुरातत्वीय महत्त्वाचे कायमस्वरूपी नुकसान होईल.

उन्हाळ्यातील पाणीटंचाई, मगरींचा सुळसुळाट आणि स्थानिक शेतीवरील संकट

या पंचक्रोशीची स्थानिक अर्थव्यवस्था पूर्णपणे नदीच्या पाण्यावर अवलंबून असलेल्या बारमाही ऊस शेतीवर आधारित आहे. उन्हाळ्यात जेव्हा धरणांमधील साठा मर्यादित असतो, तेव्हा कृष्णा आणि दूधगंगा नद्यांची पातळी कमालीची खालावते. नुकत्याच झालेल्या वर्षांमध्ये पाऊस लांबल्यामुळे दूधगंगा नदीचे पात्र मार्च महिन्यातच तब्बल तीन वेळा आणि वर्षभरात १० वेळा पूर्णपणे कोरडे पडल्याची नोंद आहे, ज्यामुळे शेकडो एकर उभी पिके वाळली होती. जुने दानवाड हे दूधगंगा नदीवरील महाराष्ट्राच्या हद्दीतील शेवटचे गाव असून येथील दत्तवाड-एकसंबा बंधाऱ्यांचे बर्गे अत्यंत जीर्ण झाले आहेत, ज्यामुळे पाणी साठवून ठेवण्यात अनंत अडचणी येतात.
जर अशा आधीच पाणीटंचाई असलेल्या संकटकाळातही इचलकरंजी महानगरपालिका जुने दानवाड येथून सतत पाण्याचा उपसा करत राहिली, तर खालील गंभीर संकटे उभी ठाकतील:

• सिंचन व नळ योजना ठप्प होणे: जुने दानवाड आणि नवे दानवाड ग्रामपंचायतींची स्थानिक नळ पाणीपुरवठा योजना पूर्णपणे ठप्प होईल, ज्यामुळे स्थानिक नागरिकांना पिण्याच्या पाण्यासाठी वणवण भटकावे लागेल.
• भूजल पातळी खालावणे: नदी कोरडी पडल्यामुळे जुने दानवाड, नवे दानवाड, सैनिक टाकळी आणि टाकळीवाडी येथील विहिरी व कूपनलिका कोरड्या पडतील, ज्यामुळे शेतीचे सिंचन पूर्णपणे विस्कळीत होईल.

* मानव-वन्यजीव संघर्ष (मगरींचा सुळसुळाट): कृष्णा आणि दूधगंगा नदी खोऱ्यात मगरींचा वावर मोठ्या प्रमाणात वाढला आहे. सैनिक टाकळी-चंदूर पुलावरून जात असताना प्रवाशांनी नदीच्या पात्रात मगरी तरंगतानाचे चित्रण अनेकदा केले आहे. उन्हाळ्यात नदीचे पाणी आटल्यामुळे मगरी मानवी वस्त्यांकडे आणि शेतातील पाण्याच्या स्रोतांकडे धाव घेतात. २ डिसेंबर २०२५ रोजी दत्तवाड येथे नदीत पोहायला गेलेले जिल्हा मध्यवर्ती सहकारी बँकेचे कर्मचारी लक्ष्मण कलाप्पा कलगी (वय ६१) यांच्यावर मगरीने हल्ला करून त्यांना खोल पाण्यात ओढून नेले, ज्यामध्ये त्यांचा जागीच मृत्यू झाला. तसेच सदलगा येथे महादेव पुन्नाप्पा खुरे या ७२ वर्षीय वृद्ध शेतकऱ्याला मगरीच्या हल्ल्यात आपला जीव गमवावा लागला आहे. इचलकरंजीच्या सततच्या पाण्याच्या उपशामुळे जर नदी आटली, तर नदीपात्रातील दलदल वाढून मगरींच्या हल्ल्यांचे प्रमाण अधिक वाढेल, ज्यामुळे नदीकाठचे शेतकरी, मच्छीमार आणि जनावरांच्या सुरक्षेचा प्रश्न अत्यंत गंभीर बनेल.

सामाजिक-आर्थिक विस्थापन आणि वाढता जनसंघर्ष

महापुराच्या काळात या भागातील जनजीवन पूर्णपणे विस्कळीत होते. पूर आल्यावर नवे दानवाड येथील शेकडो कुटुंबे आणि जुने दानवाड व खिद्रापूरमधील शेकडो नागरिकांना जनावरांसह व साहित्यासह शासकीय छावण्यांमध्ये (उदा. गुरुदत्त साखर कारखाना किंवा स्थानिक शाळा) स्थलांतरित व्हावे लागते. रस्त्यांवर ६ ते ७ फुटांपर्यंत पुराचे पाणी आल्यामुळे जुने दानवाड, खिद्रापूर, राजापूरवाडी आणि कुरुंदवाडला जोडणारे रस्ते बंद होतात व या भागाला बेटाचे स्वरूप प्राप्त होते. प्रस्तावित पाणी उपसा प्रकल्पामुळे जर पुराची तीव्रता व कालावधी थोडा जरी वाढला, तर या विस्थापनाची वारंवारता आणि कालावधी दोन्ही वाढेल, ज्यामुळे शेतकऱ्यांचे प्रचंड आर्थिक नुकसान होईल.
याशिवाय, आपल्या हक्काचे पाणी हिरावले जात असल्याच्या भावनेतून नवे दानवाड, जुने दानवाड, राजापूरवाडी, सैनिक टाकळी आणि खिद्रापूर येथील ग्रामस्थांमध्ये तीव्र असंतोष पसरला आहे. कोल्हापूरचे जिल्हाधिकारी आणि स्थानिक लोकप्रतिनिधी यांच्या उपस्थितीत झालेल्या कालवा सल्लागार समितीच्या बैठकांमध्ये आणि दूधगंगा बचाव कृती समितीच्या आंदोलनांमध्ये हा असंतोष वारंवार समोर आला आहे. हा पाणी संघर्ष पुढे जाऊन केवळ सामाजिक अशांतताच निर्माण करणार नाही, तर महाराष्ट्र व कर्नाटक सीमाभागात कायदा व सुव्यवस्थेचा गंभीर प्रश्न निर्माण करू शकतो.

पंचक्रोशीतील गावांवर होणाऱ्या संभाव्य तोट्यांचे विश्लेषणात्मक वर्गीकरण

खालील तक्त्यामध्ये इचलकरंजी पाणी उपसा योजनेमुळे शिरोळ तालुक्यातील विविध गावांवर होणाऱ्या संभाव्य तांत्रिक, पर्यावरणीय आणि सामाजिक-आर्थिक परिणामांचे सविस्तर स्पष्टीकरण दिले आहे:

गावाचे नाव	जलशास्त्रीय स्थान आणि संवेदनशीलता	संभाव्य थेट नकारात्मक तोटे व दुष्परिणाम
जुने दानवाड	• कृष्णा व दूधगंगा नदी संगमाचा मुख्य बिंदू.

• प्राचीन ऐतिहासिक वारसा (दगडी घाट) क्षेत्र.
• सीमावर्ती आणि पूरप्रवण क्षेत्र. | • उपसा केंद्र व जॅकवेल बांधकामामुळे पाण्याचा नैसर्गिक प्रवाह विस्कळीत होणे.
• ऐतिहासिक घाटाच्या प्राचीन दगडी बांधकामाला कायमस्वरूपी हानी पोहोचणे.
• उन्हाळ्यात भूजल पातळी खालावल्याने स्थानिक नळ पाणीपुरवठा योजना आटणे.
• उपसामुळे नदीतील पाणी पातळी घटून मगरींचे मानवी वस्तीवरील हल्ले वाढणे. |
  | नवे दानवाड | • संगमाच्या जवळ असलेला विस्तीर्ण ऊस शेती पट्टा.
• अति-पूरप्रवण क्षेत्र. | • पाणीटंचाईच्या काळात सिंचनासाठी पुरेसे पाणी न मिळाल्याने नगदी पिकांचे नुकसान.
• महापुरात वारंवार होणारे स्थलांतर आणि शेती उत्पादकतेत मोठी घट.
• पुराचा कालावधी लांबल्यामुळे जमिनीची क्षारता वाढणे. |
  | सैनिक टाकळी | • दोन्ही नद्यांच्या पाण्याचा मुख्य फुगवटा (Backwater) क्षेत्र.
• नदीकाठच्या भूस्खलनासाठी अत्यंत संवेदनशील पट्टा. | • पात्रातील जॅकवेल बांधकामामुळे पुराचा फुगवटा वाढून गावात पूर लवकर शिरणे.
• पुलाच्या बांधकामासारखाच वेगवान प्रवाहामुळे नदीकाठच्या सुपीक जमिनीची तीव्र धूप होणे.
• नदीपात्रातील मगरींचा मानवी व शेती क्षेत्रातील हस्तक्षेप वाढणे. |
  | टाकळीवाडी | • बागायतदार आणि प्रवाही सिंचनावर पूर्णपणे अवलंबून असलेले क्षेत्र. | • नदीतील पाण्याची पातळी कमी झाल्यामुळे शेती पंपांची कार्यक्षमता घटणे.
• उन्हाळ्यात जनावरांच्या पिण्याच्या पाण्याचा आणि चाऱ्याचा गंभीर प्रश्न निर्माण होणे.
• विहिरी कोरड्या पडल्यामुळे पिण्याच्या पाण्याची तीव्र टंचाई निर्माण होणे. |
  | खिद्रापूर | • अत्यंत सखल आणि तिन्ही बाजूंनी पुराचा वेढा पडणारा संवेदनशील कोपरा.
• बेसुमार वाळू उपशाचे आणि ऐतिहासिक कोपेश्वर मंदिराचे मुख्य केंद्र. | • जॅकवेल बांधकामामुळे निर्माण होणाऱ्या अडथळ्यांमुळे कोपेश्वर मंदिरामध्ये पुराचे पाणी जास्त काळ साठणे.
• नदीच्या भूगर्भीय संरचनेत बिघाड झाल्याने अवैध वाळू उपशाला अधिक वाव मिळणे.
• मुख्य रस्त्यांवर पाणी आल्यामुळे गावाचे बेटांमध्ये रूपांतर होणे. |

तांत्रिक व्यवस्थापन, धोरणात्मक पर्याय आणि शाश्वत उपाययोजना

जुने दानवाड येथून इचलकरंजी शहरासाठी पाणी उपसा करणे हा केवळ राजकीय सोयीचा पर्याय वाटू शकतो, परंतु त्याचे शिरोळ तालुक्यातील नदीकाठच्या पाचही गावांवर होणारे पर्यावरणीय, भूगर्भीय, पुरातत्वीय आणि सामाजिक-आर्थिक दुष्परिणाम अत्यंत विनाशकारी आहेत. नदीपात्रातील बदलांमुळे निर्माण होणारी जमिनीची धूप, पुराचा वाढणारा फुगवटा, प्राचीन घाटाचा ऱ्हास आणि उन्हाळ्यातील भीषण पाणीटंचाई यांमुळे स्थानिक गावे उद्ध्वस्त होण्याचा धोका नाकारता येत नाही.
यावर केवळ दूरवरून पाणी आणण्याच्या नव्या योजनांवर कोट्यवधी रुपये खर्च करण्याऐवेजी इचलकरंजी शहराने स्वतःच्या पाणी व्यवस्थापनात आमूलाग्र आणि तांत्रिक सुधारणा करणे अत्यंत गरजेचे आहे :

• पाणी मोजणी यंत्रणा (Water Metering) आणि सेवा स्तर निकष: महाराष्ट्र शासनाच्या ‘सेवा स्तर बेंचमार्क’ (Service Level Benchmarks – SLB) कक्षाच्या नियमांनुसार इचलकरंजी शहरात २४ तास पाणीपुरवठा योजना राबवताना प्रत्येक ग्राहकाला पाणी मोजणी मीटर बसवणे आवश्यक आहे. कालवा सल्लागार समितीच्या बैठकीत जलसंपदा मंत्र्यांनी स्पष्ट केल्यानुसार, पाण्याच्या बेसुमार वापरामुळे जमिनी क्षारपड होतात, त्यामुळे पाणी मोजणी पद्धत अनिवार्य करून पाण्याचा अपव्यय तात्काळ थांबवला पाहिजे.
• गळती आणि दाब नियंत्रण (Leakage Control): जलवाहिन्यांमधील गळती आणि व्हॉल्व्हमधील तांत्रिक त्रुटींमुळे होणारा ४०% ते ५०% पाण्याचा अपव्यय तात्काळ रोखला पाहिजे. अत्याधुनिक दाब नियंत्रण यंत्रणा आणि फ्लो मीटर बसवल्यास पाईप फुटण्याचे प्रमाण कमी होईल आणि उपलब्ध पाण्यातच शहराची गरज सहज भागेल.
• केंदाळ आणि प्रदूषण नियंत्रण (Panchganga Cleanup): दरवर्षी पंचगंगा नदीत मोठ्या प्रमाणावर साठणारे केंदाळ (जलपर्णी) आणि प्रक्रिया उद्योगांचे रासायनिक सांडपाणी नियंत्रित करण्यासाठी कोल्हापूर व इचलकरंजी प्रशासनाने संयुक्त पावले उचलली पाहिजेत. पंचगंगा प्रदूषणमुक्त केल्यास इचलकरंजीकरांना त्यांच्या स्वतःच्या हक्काचे आणि शुद्ध पाणी जवळच उपलब्ध होईल, ज्यामुळे २६ किलोमीटरवरून पाणी उपसा करण्याची गरज उरणार नाही.
• औद्योगिक सांडपाण्याचा पुनर्वापर (Industrial Wastewater Recycling): वस्त्रोद्योगातील प्रक्रिया उद्योगांसाठी (Processing Units) शुद्ध पिण्यायोग्य पाणी वापरण्याऐवजी, सांडपाण्यावर प्रक्रिया करून ते पुनर्वापर करण्यासाठी उद्योगांना पुरवले पाहिजे. या औद्योगिक पुनर्वापरामुळे नदीवरील पाण्याचा ताण कमी होईल आणि ग्रामीण विरुद्ध शहरी भागातील पाणी संघर्षाला कायमचा विराम मिळेल.
  🛑* राजापूर बंधारा व सीमाभागाचे पाणी नियोजन: कृष्णा नदीवर महाराष्ट्राचे शेवटचे गाव राजापूर (ता. शिरोळ) येथे बंधारा आहे. उन्हाळ्यामध्ये हा बंधारा पूर्ण क्षमतेने अडवला जातो, ज्यामुळे केवळ सांडपाणी पुढे वाहत राहते. त्या सांडपाण्यावर खिद्रापूर, राजापूरवाडी, सैनिक टाकळी, नवे दानवाड व जुने दानवाड ही महाराष्ट्रातील शेवटची गावे, तर कर्नाटक राज्यातील जुगूळ, मंगावती, चंदूर आणि कल्लोळ ही गावे शेती व पिण्याच्या पाण्यासाठी अवलंबून असतात. ही कृष्णा नदी पुढे जुने दानवाड येथून कल्लोळ बंधारा आणि पुढे मांजरी येथून कर्नाटकात वाहते. इचलकरंजीच्या मोठ्या प्रमाणावर होणाऱ्या उपशामुळे या बंधाऱ्यातील साठ्यावर प्रतिकूल परिणाम होईल, ज्यामुळे आंतरराज्य जलविवाद आणि सामाजिक संघर्षाची नवी ठिणगी पडू शकते.
  ▪️संतोष एस आठवले
  संपर्क : 986001533