🙏 बांगलादेशचे १३वे संघराजा डॉ. ज्ञानश्री महास्थावीर: एक प्रेरणादायी जीवन आणि बौद्ध धम्मातील अमूल्य योगदान 🙏
बांगलादेशचे १३वे संघराजा सद्धर्मदित्य श्रीमत् ज्ञानश्री महास्थवीर (Sangharaja Saddharmaditya Srimat Gyanashree Mahathero) यांचे वयाच्या ९९ व्या (काही नोंदीनुसार १०१ व्या) वर्षी दुःखद निधन झाले. त्यांच्या निधनाने केवळ बांगलादेशातीलच नव्हे, तर जागतिक बौद्ध समुदायाची मोठी हानी झाली आहे. ११ नोव्हेंबर २०२५ रोजी त्यांच्या निर्वाणाने एका युगाचा अस्त झाला.
🕊️ संघराजा: ज्ञान आणि सेवामय जीवन
अग्गमहापंडिता (Aggamahāpaṇḍita – 2023): हा श्रीलंकेचा बौद्ध भिक्खूंना दिला जाणारा अत्यंत प्रतिष्ठित पुरस्कार आहे, जो त्यांना त्यांच्या बौद्ध ज्ञानासाठी प्रदान करण्यात आला.
🌟 वारसा
डॉ. ज्ञानश्री महास्थवीर यांनी आपले संपूर्ण आयुष्य करुणा (Karuna) आणि प्रज्ञा (Prajna) या बौद्ध तत्त्वांना समर्पित केले. त्यांची १०१ वर्षांची जीवनयात्रा ही बौद्ध धम्माच्या चिरंतन मूल्यांची आणि निःस्वार्थ समाजसेवेची साक्ष आहे. त्यांचे शैक्षणिक उपक्रम आणि सामाजिक बांधिलकी पुढील पिढ्यांसाठी एक तेजस्वी वारसा म्हणून कायम राहील.
आज, जेव्हा त्यांचे पार्थिव शरीर पंचधम्मकखंधात विलीन झाले आहे, तेव्हा त्यांचे उपदेश, त्यांचे कार्य आणि त्यांचे शांतीपूर्ण जीवन आपल्याला सतत मार्गदर्शन करत राहील.
तेसं वूप समो सुखो। (त्यांचा शांतपणा/शमन हेच सुख आहे.)
बांगलादेशचे १३वे संघराजा डॉ. ज्ञानश्री महास्थवीर यांच्या स्मृतीस विनम्र अभिवादन! त्यांच्या जीवनाबद्दल आणखी काही माहिती जाणून घ्यायची आहे का?
जन्म: १८ नोव्हेंबर १९२५ रोजी चितगाव (Chittagong) जिल्ह्यातील गुझरा (Gujra) येथील डोमखाली गावात त्यांचा जन्म झाला.
प्रव्रज्या आणि उपसंपदा: त्यांनी १९४४ मध्ये सामणेर (नवसाधु) म्हणून प्रव्रज्या घेतली आणि १९४९ मध्ये भिक्खू म्हणून उपसंपदा ग्रहण केली. तेव्हापासून त्यांनी आपले संपूर्ण जीवन धम्माच्या आणि समाजाच्या सेवेसाठी समर्पित केले.
संघराजा पद: २०२० मध्ये त्यांची बांगलादेशचे १३वे बौद्ध सर्वोच्च धर्मगुरू (Supreme Patriarch) अर्थात संघराजा म्हणून निवड झाली.
🗺️ सामाजिक आणि शैक्षणिक कार्याची धम्मयात्रा
डॉ. ज्ञानश्री महास्थवीरांचे कार्य केवळ धार्मिक उपदेशांपर्यंत मर्यादित नव्हते. त्यांनी समाजाच्या कल्याणासाठी, विशेषतः चितगाव हिल ट्रॅक्ट्स (Chittagong Hill Tracts – CHT) मधील मागासलेल्या बौद्ध समाजाच्या उत्थानासाठी मोठे योगदान दिले.
गरिबांसाठी शिक्षण: १९७४ मध्ये त्यांनी एक मठ स्थापन केला, जिथे गरीब, अनाथ आणि निराधार मुलांना सामान्य शिक्षणासोबत धार्मिक शिक्षण दिले गेले.
शैक्षणिक संस्थांची स्थापना: त्यांनी डोंगराळ आणि मैदानी भागांमध्ये अनेक धार्मिक आणि शैक्षणिक संस्था स्थापन केल्या. १९८४ मध्ये त्यांनी रंगमती (Rangamati) जिल्ह्यात ‘मोनोघर’ (Moanoghar) नावाची एक मोठी सामाजिक-शैक्षणिक संस्था स्थापन केली, जी अनाथ मुलांसाठी निवासी शाळा चालवते.
धम्म प्रसाराचे कार्य: आपल्या प्रदीर्घ कारकिर्दीत त्यांनी बौद्ध तत्त्वज्ञान, संस्कृती आणि शांततेचा संदेश केवळ बांगलादेशातच नाही, तर जगभरात पोहोचवला. त्यांनी अनेक आंतरराष्ट्रीय परिषदांमध्ये प्रतिनिधित्व केले.
🏆 सन्मान आणि गौरव
त्यांच्या अमूल्य योगदानाबद्दल त्यांना अनेक राष्ट्रीय आणि आंतरराष्ट्रीय पुरस्कारांनी सन्मानित करण्यात आले:
एकुशे पदक (Ekushey Padak – 2022): सामाजिक सेवेतील महत्त्वपूर्ण योगदानासाठी बांगलादेश सरकारने त्यांना हा देशातील दुसरा सर्वोच्च नागरी पुरस्कार दिला.
डॉ. ज्ञानश्री महास्थवीर: कारुण्य आणि प्रज्ञेचा वारसा
१. ‘मोनोघर’ (Moanoghar) – मानवतेची संकल्पना
डॉ. महास्थवीरांच्या कार्याचा सर्वात महत्त्वाचा आणि स्थायी वारसा म्हणजे ‘मोनोघर’ (Moanoghar – A Haven of Peace) ही संस्था.
- स्थापना आणि उद्देश: १९८४ मध्ये चितगाव हिल ट्रॅक्ट्स (CHT) मधील रंगमती जिल्ह्यात याची स्थापना करण्यात आली. या प्रदेशातील गरीब, अनाथ आणि आदिवासी मुला-मुलींना शिक्षण, निवास आणि मूलभूत सुविधा पुरवणे हा या संस्थेचा मुख्य उद्देश होता.
- धम्म आणि शिक्षण: ‘मोनोघर’ मध्ये केवळ धार्मिक शिक्षण दिले जात नाही, तर मुलांना औपचारिक शालेय शिक्षण देऊन त्यांना समाजाच्या मुख्य प्रवाहात आणले जाते. हे कार्य म्हणजे त्यांची बौद्ध तत्त्वज्ञानाची व्यावहारिक अंमलबजावणी होती, जिथे करुणा (दया) आणि मैत्री (सद्भावना) या मूल्यांना केंद्रस्थानी ठेवले गेले.
- परिणाम: या संस्थेमुळे आजवर हजारो वंचित मुलांचे जीवन बदलले आहे आणि CHT प्रदेशात शिक्षणाचा प्रसार झाला आहे. त्यांचे हे कार्य ‘सेवा परमो धर्मः’ या तत्त्वज्ञानाचे प्रतीक ठरले.
२. ‘संघराजा’ पदाचे महत्त्व
- ’संघराजा’ हे पद केवळ एक धार्मिक पद नसून, ते बांगलादेशातील बौद्ध भिक्खू संघाचे सर्वोच्च आध्यात्मिक प्रमुख (Supreme Patriarch) मानले जाते. या पदावर असताना त्यांनी संपूर्ण बौद्ध समुदायाला नैतिक आणि आध्यात्मिक मार्गदर्शन केले.
- बौद्ध धम्मात संघराजा हे एकतेचे आणि शुद्ध धम्माच्या संरक्षणाचे प्रतीक असतात. त्यांनी आपल्या दीर्घ आयुष्यात भिक्खूंच्या शिस्तीचे आणि विहारांच्या पावित्र्याचे रक्षण केले.
३. पुरस्कारांचे महत्त्व
त्यांना मिळालेल्या पुरस्कारांवरून त्यांच्या योगदानाच्या व्यापकतेची कल्पना येते:
- एकुशे पदक (Ekushey Padak – 2022): बांगलादेशातील ‘एकुशे पदक’ हा नोबेल पारितोषिकानंतरचा दुसरा सर्वोच्च नागरी सन्मान आहे. हा पुरस्कार त्यांना धार्मिक किंवा केवळ आध्यात्मिक योगदानासाठी नव्हे, तर सामाजिक सेवा (Social Service) क्षेत्रातील उत्कृष्ट कार्यासाठी मिळाला. यावरून बांगलादेश सरकारनेही त्यांच्या सामाजिक सुधारणेच्या कामाची दखल घेतली हे स्पष्ट होते.
- अग्गमहापंडिता (Aggamahāpaṇḍita – 2023): हा श्रीलंकेकडून दिला जाणारा पुरस्कार त्यांच्या बौद्ध शास्त्रातील सखोल ज्ञान आणि विद्वत्तेचा पुरावा आहे. हे सिद्ध करते की ते केवळ समाजसुधारक नव्हते, तर पाली भाषा आणि त्रिपिटकाचे महान अभ्यासकही होते.
त्यांच्या उपदेशांचे सार
डॉ. ज्ञानश्री महास्थवीरांनी आपल्या उपदेशात नेहमीच तीन गोष्टींवर भर दिला:
- व्यवहारात धम्म: केवळ पूजा-अर्चा करणे म्हणजे धम्म नाही, तर आपल्या दैनंदिन जीवनात शील (नैतिकता), करुणा आणि परोपकार यांचा अवलंब करणे हा खरा धम्म आहे.
- शिक्षणाचे महत्त्व: त्यांनी गरीब मुलांना शिक्षण देऊन अंधारातून बाहेर काढणे हे सर्वात मोठे दान मानले.
- शांती आणि सद्भाव: धार्मिक सलोखा आणि शांततापूर्ण सहजीवन हे कोणत्याही समाजाच्या प्रगतीसाठी आवश्यक आहे, हा त्यांचा महत्त्वाचा संदेश होता.
डॉ. ज्ञानश्री महास्थवीरांचे जीवन म्हणजे बौद्ध तत्त्वज्ञानाची मानवतावादी बाजू. त्यांच्या निधनाने एका महान ज्ञानतपस्वीची पोकळी निर्माण झाली आहे, पण त्यांचे ‘मोनोघर’ सारखे कार्य पुढील अनेक पिढ्यांसाठी प्रेरणास्रोत राहील.
