‘ज्ञानाचे बळ’ विरुद्ध ‘दारिद्र्याचा शिक्का’ – चैत्यभूमीवरील ऐतिहासिक विरोधाभास!
डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या महापरिनिर्वाण दिनानिमित्त चैत्यभूमी, मुंबई येथे दरवर्षी लाखोंच्या संख्येने आंबेडकरी अनुयायी आदरांजली वाहण्यासाठी जमतात. या घटनेकडे पाहण्याचा एक नकारात्मक दृष्टिकोन असतो, तो म्हणजे “रेल्वे-बस फुकट मिळते म्हणून हे लोक येतात.” परंतु, त्याच वेळी समोर येणारा ₹२ ते ₹३ कोटींहून अधिक किमतीच्या पुस्तकांच्या विक्रमी खरेदीचा आकडा या टीकेला जोरदार प्रत्युत्तर देतो आणि एका खोल सामाजिक-वैचारिक बदलाचे दर्शन घडवतो. हा विरोधाभास केवळ आकड्यांचा खेळ नसून, तो ‘ज्ञानाचे बळ’ विरुद्ध ‘दारिद्र्याचा शिक्का’ या संघर्षाची गाथा आहे.
दारिद्र्यातून ज्ञान-श्रीमंतीकडे
होय, हे अनुयायी आर्थिकदृष्ट्या मागासलेल्या वर्गातून येऊ शकतात आणि शासकीय सवलतीचा वापर करून चैत्यभूमीवर येत असतील, पण ही सवलत ‘भीक’ नसून, ‘संधी’ आहे. ही संधी त्यांना केवळ आदरांजलीसाठी नव्हे, तर ज्ञान-प्राप्तीसाठी मिळते. जर हा प्रवास केवळ ‘फुकट’च्या मोहापायी होत असता, तर एवढा मोठा समूह आपला कष्टाचा पैसा तात्पुरत्या उपभोगावर खर्च करण्याऐवजी पुस्तकांवर का खर्च करेल?
एका दिवसात कोट्यवधी रुपयांच्या पुस्तकांची खरेदी करणे हे सिद्ध करते की, या समूहाने डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचा ‘शिका’ हा पहिला संदेश केवळ आत्मसात केलेला नाही, तर तो आचरणात आणला आहे. त्यांना हे स्पष्टपणे समजले आहे की, तात्पुरत्या दारिद्र्यातून बाहेर पडण्यासाठी ‘पैसा’ नव्हे, तर ‘ज्ञान’ हेच एकमेव अविनाशी आणि क्रांतीकारी साधन आहे. ही पुस्तकांची खरेदी म्हणजे वैचारिक बंडाची सुरुवात आहे.
टीकेला सडेतोड उत्तर
जी टीका या अनुयायांवर ‘भिकारचोट’ म्हणून केली जाते, त्यांना या पुस्तकांच्या विक्रमी विक्रीतून थेट उत्तर मिळते. ‘खरी भिकारी कोण?’ – ज्यांच्याकडे तात्पुरता पैसा आहे पण ज्ञान-प्राप्तीची इच्छा नाही आणि दुसऱ्याला हिणवण्याची विकृत मानसिकता आहे, की ज्यांच्याकडे कठीण आर्थिक परिस्थिती असतानाही, ज्ञानावर, विचारांवर आणि आत्म-विकासावर कोट्यवधी रुपयांची गुंतवणूक करण्याची वैचारिक श्रीमंती आहे?
चैत्यभूमी ही आता केवळ एक श्रद्धाभूमी राहिलेली नाही, तर ती देशातील सर्वात मोठी तात्पुरती वैचारिक बाजारपेठ बनली आहे. येथे पुस्तकांचे स्टॉल्स, प्रवचने आणि चर्चा हेच यात्रेचे खरे केंद्रबिंदू ठरतात. हे अनुयायी जगाला दाखवून देतात की, ते फक्त ‘फुकट’ प्रवास करणारे नाहीत; ते आपले भविष्य ज्ञानाच्या बळावर बदलू इच्छिणारे विचारवंत आणि कृतीशील कार्यकर्ते आहेत.
स्वाभिमान आणि त्रिसूत्रीचे सामर्थ्य
डॉ. आंबेडकरांच्या ‘शिका, संघटित व्हा आणि संघर्ष करा’ या त्रिसूत्रीचा हा प्रत्यक्ष अविष्कार आहे. ‘शिका’ या संदेशाचे एवढे प्रभावी आचरण इतरत्र सहसा दिसत नाही. त्यांच्याकडे दारिद्र्य असले तरी, त्यांच्याकडे ज्ञान-प्राप्तीचा आणि स्वाभिमानाचा अटूट निर्धार आहे. या पुस्तकांच्या माध्यमातून ते केवळ माहिती मिळवत नाहीत, तर ते आपले वैचारिक शस्त्र धारदार करत आहेत, जे त्यांना सामाजिक विषमतेविरुद्धच्या पुढील संघर्षासाठी सज्ज करेल.
या ऐतिहासिक विरोधाभासातून एकच सत्य स्पष्ट होते: चैत्यभूमीवर जमलेला हा जनसमुदाय ज्ञानाच्या सामर्थ्यावर विश्वास ठेवणारा, स्वाभिमानी आणि वैचारिकदृष्ट्या अत्यंत समृद्ध आहे. ज्या दिवशी ही जमात ‘ज्ञानवाचून भिकारी’ हा शिक्का पुसून टाकून ज्ञान-संपन्न नेतृत्व म्हणून पुढे येईल, तो दिवस खऱ्या अर्थाने बाबासाहेबांच्या स्वप्नपूर्तीचा असेल.
चैत्यभूमीवरील पुस्तकांची खरेदी ही केवळ आर्थिक घटना नाही, तर ती भारताच्या सामाजिक इतिहासातील ‘ज्ञानाचे महत्त्व’ अधोरेखित करणारी एक अग्रलेखनीय क्रांती आहे.
