फोफसंडीची ‘कोकण कडा’ गुहा: जिथे काळ गोठलाय आणि माणूस निसर्गाशी एकरूप झालाय
अहिल्या नगर जिल्ह्यातील अकोले तालुका म्हणजे सह्याद्रीच्या रांगड्या सौंदर्याचा खजिना. याच तालुक्यातील फोफसंडी गावाच्या डोंगरदऱ्यात एक असे आश्चर्य दडलेले आहे, ज्याची कल्पना करणेही कठीण आहे. एका महाकाय गुहेत, जिथे सूर्याचा प्रकाश पोहोचायलाही भीती वाटते, तिथे तीन कुटुंबं आपल्या १५० हून अधिक गायी-म्हशींसह आनंदाने नांदत आहेत.
१. ऐतिहासिक संदर्भ: ‘मुतखेल’ घराण्याची परंपरा
फोफसंडीच्या या गुहेत वास्तव्यास असलेली कुटुंबं प्रामुख्याने मुतखेल आणि मुटे या स्थानिक आदिवासी महादेव कोळी समाजातील आहेत. ही परंपरा आजची नसून ती पिढ्यानपिढ्या चालत आलेली आहे.
- स्थालांतराचे कारण: ऐतिहासिक काळात शत्रूंपासून संरक्षण आणि पाळीव जनावरांना वाघ-बिबट्यांसारख्या हिंस्त्र श्वापदांपासून वाचवण्यासाठी या दुर्गम गुहेचा आश्रय घेण्यास सुरुवात झाली.
- वारसा: आजही ही कुटुंबं आधुनिक सिमेंटच्या घरांपेक्षा या नैसर्गिक गुहेला (ज्याला स्थानिक लोक ‘दरा’ किंवा ‘घोर’ म्हणतात) अधिक सुरक्षित मानतात.
२. गुहेची रचना आणि भौगोलिक वैशिष्ट्य
ही गुहा निसर्गाचा एक चमत्कारच आहे. गुहेचे प्रवेशद्वार अरुंद असले तरी आत गेल्यावर तिचे अक्राळविक्राळ स्वरूप जाणवते.
- विभाजन: गुहेच्या एका भागात ही तीन कुटुंबं राहतात, तर दुसऱ्या मोठ्या भागात १५० गायींचा गोठा आहे.
- नैसर्गिक वातानुकूलन: या गुहेचे वैशिष्ट्य असे की, उन्हाळ्यात इथे कमालीचा गारवा असतो आणि हिवाळ्यात बाहेर कडाक्याची थंडी असताना आत मात्र ऊब जाणवते. पावसाळ्यात कोसळणाऱ्या पावसाचा एक थेंबही आत शिरत नाही.
३. अंधारातील प्रकाश: कष्टप्रद पण समाधानी जीवन
या गुहेत वास्तव्यास असणाऱ्या कुटुंबांमध्ये मुतखेल आजोबा आणि त्यांच्या पुढील पिढ्यांचा समावेश होतो. त्यांचे जीवन चक्र सूर्योदयापूर्वीच सुरू होते.
- दिनचर्या: पहाटे अंधारातच गायींचे दूध काढणे, शेणाची साफसफाई करणे आणि त्यानंतर या १५० गायींना चरण्यासाठी डोंगराच्या उंच कड्यांवर घेऊन जाणे, हा त्यांचा नित्यक्रम.
- अन्न आणि पाणी: पिण्याच्या पाण्यासाठी त्यांना दूरवर असलेल्या नैसर्गिक झऱ्यांवर अवलंबून राहावे लागते. गुहेत उजेडासाठी आजही रॉकेलच्या चिमण्या किंवा लाकडाच्या मशाली वापरल्या जातात
४. वन्यप्राण्यांशी असलेले नाते
फोफसंडीचा हा परिसर बिबट्यांचा वावर असलेला भाग आहे. मात्र, या कुटुंबांचा दावा आहे की, गुहेच्या या नैसर्गिक रचनेमुळे आजवर त्यांच्या एकाही जनावराला वन्यप्राण्याने इजा केलेली नाही. गायी आणि माणसं एकाच छताखाली राहत असल्याने त्यांच्यात एक अनोखे भावनिक नाते तयार झाले आहे.
५. पर्यटनाच्या नकाशावरचे फोफसंडी
अलीकडच्या काळात ट्रेकर्स आणि पर्यटकांचे लक्ष या गुहेकडे वळले आहे. घाटघरचा कोकणकडा आणि फोफसंडीचा निसर्ग अनुभवण्यासाठी येणारे लोक या कुटुंबांचे ‘गुहेतील विश्व’ पाहून थक्क होतात.
विशेष टिपण: > हे केवळ एक घर नसून, मानवी संस्कृतीचा तो टप्पा आहे जिथे माणूस आणि निसर्ग यांच्यातील संघर्ष संपून सहजीवन सुरू होते. आधुनिक सुविधांच्या अभावातही ही कुटुंबं ज्या समाधानाने राहतात, ते पाहून आपली प्रगतीची व्याख्या पुन्हा तपासावी लागते.
