लोटे परशुराम औद्योगिक क्षेत्रातील PFAS रसायनांचे संकट ;जागतिक रसायनांचे स्थलांतर आणि स्थानिक पर्यावरणाचा ऱ्हास

​प्रस्तावना: जागतिक रसायनांचे स्थलांतर आणि स्थानिक पर्यावरणाचा ऱ्हास

​विसाव्या आणि एकविसाव्या शतकातील औद्योगिक प्रगतीमध्ये रसायनांच्या उत्पादनाने मानवी जीवन सुसह्य केले असले तरी, काही रसायनांच्या घातक स्वरूपामुळे मानवी अस्तित्वासमोर गंभीर आव्हाने उभी राहिली आहेत. यामध्ये ‘पर्-अँड पॉलीफ्लोरोअल्काइल सबस्टन्सेस’ (PFAS) किंवा ज्यांना ‘फॉरेव्हर केमिकल्स’ असे संबोधले जाते, त्यांचा समावेश होतो. जागतिक स्तरावर, विशेषतः युरोप आणि उत्तर अमेरिकेमध्ये, या रसायनांच्या घातक परिणामांबाबतची जाणीव वाढल्याने तेथील उत्पादन प्रक्रियेवर कडक निर्बंध लादले जात आहेत. मात्र, या निर्बंधांचा एक विपरीत परिणाम म्हणजे, ही धोकादायक तंत्रज्ञाने विकसित देशांतून विकसनशील देशांकडे, जिथे पर्यावरणीय कायदे शिथिल आहेत किंवा त्यांची अंमलबजावणी कमकुवत आहे, तिथे स्थलांतरित होत आहेत.

​रत्नागिरी जिल्ह्यातील लोटे परशुराम औद्योगिक वसाहत (MIDC) हे अशाच एका ‘विषारी तंत्रज्ञान स्थलांतराचे’ केंद्र बनले आहे. इटलीतील ‘मितेणी’ (Miteni S.p.A.) या कंपनीने उत्तर इटलीमध्ये घडवून आणलेली पर्यावरणीय आपत्ती आणि त्यानंतर त्या कंपनीच्या मालकांवर झालेली फौजदारी कारवाई, हा जागतिक पर्यावरणाच्या इतिहासातील एक काळा टप्पा आहे. त्याच कंपनीची यंत्रसामग्री आणि तंत्रज्ञान भारतात ‘लक्ष्मी ऑरगॅनिक इंडस्ट्रीज’ (LOIL) या कंपनीने आणले असून, २०२५ च्या सुरुवातीपासून लोटे येथे या रसायनांचे व्यावसायिक उत्पादन सुरू झाले आहे. हा अहवाल लोटे परशुराम परिसरातील पर्यावरणाची सद्यस्थिती, PFAS रसायनांचे मानवी आरोग्यावर होणारे परिणाम, इटलीतील कायदेशीर निवाड्याचा संदर्भ आणि स्थानिक सामाजिक संघटनांच्या मागण्यांचा सखोल आढावा घेतो.

​इटलीतील ‘मितेणी’ प्रकरणाचा ऐतिहासिक आणि कायदेशीर आढावा

​उत्तर इटलीतील व्हिसेन्झा प्रांतातील ‘मितेणी’ ही कंपनी १९६५ पासून कार्यरत होती आणि तिथे कापड, औषधनिर्माण आणि कृषी रसायनांमध्ये वापरली जाणारी फ्लोरो-केमिकल्स उत्पादित केली जात होती. मात्र, दशकांपासून सुरू असलेल्या या उत्पादनामुळे या रसायनांची गळती होऊन तिथल्या भूगर्भातील पाण्याचे साठे आणि नद्या विषारी झाल्या होत्या. २०१३ मध्ये इटालियन आरोग्य यंत्रणांनी केलेल्या तपासणीत असे आढळले की, सुमारे ३,५०,००० लोकांच्या पिण्याच्या पाण्याचे स्रोत या ‘फॉरेव्हर केमिकल्स’मुळे दूषित झाले आहेत.

​या प्रकरणामुळे इटलीमध्ये जनक्षोभ उसळला, ज्याचे नेतृत्व ‘Mamme no PFAS’ (PFAS विरोधी माता) सारख्या स्थानिक सामाजिक संघटनांनी केले. २०१८ मध्ये मितेणी कंपनी दिवाळखोरीत निघाली, परंतु तिच्या पाठीमागे उरलेला विनाशाचा वारसा आजही तिथल्या नागरिकांच्या रक्तामध्ये साठून राहिला आहे. या प्रकरणाचा कायदेशीर लढा अत्यंत तीव्र होता. जून २०२५ मध्ये व्हिसेन्झा येथील न्यायालयाने एक ऐतिहासिक निकाल दिला. न्यायालयाच्या या निकालानुसार, मितेणी कंपनीच्या ११ माजी व्यवस्थापकांना आणि अधिकाऱ्यांना एकूण १४१ वर्षांच्या तुरुंगवासाची शिक्षा सुनावण्यात आली. युरोपमध्ये पर्यावरणीय गुन्ह्यांसाठी आणि पाण्याचे स्रोत विषारी बनवण्यासाठी एखाद्या कंपनीच्या वरिष्ठ अधिकाऱ्यांना एवढ्या मोठ्या प्रमाणावर शिक्षा होण्याची ही पहिलीच वेळ आहे.

​इटली न्यायालयाचा निकाल आणि शिक्षा (जून २०२५)

दोषींची श्रेणी	शिक्षेचा कालावधी (वर्षे)	गुन्ह्याचे स्वरूप
वरिष्ठ व्यवस्थापक (मितेणी)	१० ते १७.५ वर्षे	जाणीवपूर्वक पाण्याचे स्रोत विषारी करणे.
पालक कंपन्यांचे अधिकारी (Mitsubishi & ICIG)	६ ते ८ वर्षे	पर्यावरणीय विनाशास जबाबदार.
तांत्रिक आणि सुरक्षा अधिकारी	३ ते ५ वर्षे	सुरक्षा ऑडिटमध्ये हलगर्जीपणा.
आर्थिक दंड (एकूण)	७५ दशलक्ष युरो	पर्यावरण पुनर्संचयित करण्यासाठी आणि पीडितांना नुकसानभरपाई.

हा निकाल स्पष्ट करतो की, रसायनांच्या उत्पादनामुळे होणारा विनाश हा केवळ एक अपघात नसून, तो कॉर्पोरेट हलगर्जीपणाचा आणि गुन्हेगारी स्वरूपाचा कृत्याचा परिणाम आहे.

​तंत्रज्ञान स्थलांतर: इटली ते लोटे परशुराम

​मितेणी कंपनी २०१८ मध्ये बंद पडल्यानंतर, तिच्या मालमत्तेचा लिलाव करण्यात आला. जून २०१९ मध्ये, भारतातील ‘लक्ष्मी ऑरगॅनिक इंडस्ट्रीज’ (Laxmi Organic Industries) या कंपनीने मितेणीची संपूर्ण यंत्रसामग्री, रासायनिक पाककृती (Recipes), पेटंट्स आणि ‘रीच’ (REACH) नोंदणी विकत घेतली. या व्यवहाराचे मुख्य उद्दिष्ट रसायनांच्या जागतिक बाजारपेठेत भारताचे वर्चस्व वाढवणे आणि मितेणीच्या जुन्या ग्राहकांना भारतातून उत्पादने पुरवणे हे होते.

​२०२० ते २०२४ या काळात, इटलीतील जुनी यंत्रसामग्री आणि प्लांट सुटा करून भारतात आणण्यात आला आणि रत्नागिरी जिल्ह्यातील लोटे परशुराम MIDC मधील प्लॉट क्र. G-60 येथे त्याची पुनर्रचना करण्यात आली. लक्ष्मी ऑरगॅनिकने आपल्या भागधारकांसमोर या प्रकल्पाचे समर्थन करताना असे म्हटले होते की, हे तंत्रज्ञान सुरक्षित आहे आणि ते युरोपियन मानकांचे पालन करते. मात्र, ज्या तंत्रज्ञानामुळे इटलीमध्ये हजारो लोकांच्या आरोग्याचा बळी गेला आणि १५ व्यवस्थापकांना तुरुंगात जावे लागले, तेच तंत्रज्ञान कोकणाच्या पर्यावरणासाठी सुरक्षित कसे असू शकते, हा मूळ प्रश्न अनुत्तरीत आहे.

​लक्ष्मी ऑरगॅनिकने आपल्या तांत्रिक भाषेत याला ‘Fluorospecialty Chemicals Business’ असे संबोधले आहे. या प्रकल्पाच्या उभारणीसाठी ६२० लाख रुपयांची पर्यावरणीय व्यवस्थापन गुंतवणूक (EMP) करण्यात आली असून, दररोज १२९२ घनमीटर सांडपाणी प्रक्रिया करण्याची क्षमता असल्याचा दावा कंपनीने केला आहे.

​PFAS किंवा ‘फॉरेव्हर केमिकल्स’चे रासायनिक आणि वैज्ञानिक विश्लेषण

​PFAS रसायने मानवनिर्मित असून त्यामध्ये कार्बन आणि फ्लोरीनचे अणू अत्यंत मजबूत बंधाने जोडलेले असतात. हे बंध निसर्गात सहजासहजी तुटत नाहीत, ज्यामुळे ही रसायने पाणी, हवा आणि मातीमध्ये शेकडो वर्षे जशीच्या तशी टिकून राहतात. या रसायनांच्या रासायनिक बंधाची ऊर्जा अंदाजे 485 \text{ kJ/mol} असते, जी अत्यंत उष्णतेमध्ये किंवा रासायनिक प्रक्रियांमध्येही स्थिर राहते.

​PFAS चे मुख्य गुणधर्म खालीलप्रमाणे आहेत:

१. पाण्यातील गतिशीलता: हे रसायने पाण्यात अत्यंत विद्रव्य असल्याने ते भूगर्भातील पाण्याच्या प्रवाहासोबत अनेक किलोमीटर दूर पसरू शकतात.

२. जैवसंचयन (Bioaccumulation): एकदा ही रसायने शरीरात गेल्यावर, ती यकृत, मूत्रपिंड आणि रक्तातील प्रथिनांना चिकटून राहतात आणि शरीरातून बाहेर पडायला अनेक वर्षे लागतात.

३. विघटन न होणे: निसर्गातील सूक्ष्मजीव किंवा सूर्यप्रकाश या रसायनांचे विघटन करू शकत नाहीत, म्हणूनच त्यांना ‘फॉरेव्हर केमिकल’ म्हणतात.

​उत्पादित होणारी मुख्य PFAS रसायने आणि त्यांचे गुणधर्म

रासायनिक नाव	संक्षिप्त नाव	मुख्य वैशिष्ट्य	मानवी शरीरातील आयुर्मान
Perfluorooctanoic Acid	PFOA	कर्करोगजन्य (IARC Group 1).	२.३ ते ३.८ वर्षे.
GenX Chemicals	GenX	PFOA ला पर्याय पण तितकेच घातक.	मानवी यकृतावर थेट परिणाम.
C6O4	C6O4	आधुनिक फ्लोरो-केमिकल; पर्यावरणात अतिशय गतिशील.	संशोधनाधीन.

मानवी आरोग्यावर होणारे घातक परिणाम: एक वैद्यकीय विश्लेषण

​जागतिक आरोग्य संघटना (WHO) आणि ‘इंटरनॅशनल एजन्सी फॉर रिसर्च ऑन कॅन्सर’ (IARC) यांच्या संशोधनानुसार, PFAS च्या संपर्कात येणे मानवी शरीरासाठी अत्यंत विनाशकारी ठरू शकते. इटलीतील मितेणी फॅक्टरीच्या परिसरातील नागरिकांच्या आरोग्याचा अभ्यास केला असता, असे दिसून आले की तिथे कर्करोगाचे आणि हृदयाशी संबंधित आजारांचे प्रमाण इतर भागांच्या तुलनेत कितीतरी जास्त आहे.

​मानवी शरीराच्या विविध संस्थांवर होणारे परिणाम खालीलप्रमाणे आहेत:

​१. कर्करोगाचा धोका (Carcinogenicity)

​IARC ने PFOA ला मानवासाठी कर्करोगजन्य (Group 1) घोषित केले आहे. प्रामुख्याने मूत्रपिंड (Kidney cancer) आणि वृषणाचा कर्करोग (Testicular cancer) होण्याचा धोका PFAS मुळे मोठ्या प्रमाणावर वाढतो. रसायनांच्या संपर्कात असलेल्या कामगारांमध्ये आणि दूषित पाणी पिणाऱ्या नागरिकांमध्ये हे कर्करोग उद्भवण्याची शक्यता असते.

​२. प्रजनन क्षमता आणि गर्भधारणा (Reproductive Health)

​PFAS रसायनांमुळे महिलांमध्ये वंध्यत्व, गर्भपाताचा धोका वाढणे आणि गर्भधारणेदरम्यान उच्च रक्तदाब (Pre-eclampsia) यांसारख्या समस्या निर्माण होतात. पुरुषांमध्ये शुक्रजंतूंची संख्या कमी होणे आणि हार्मोनल असंतुलन यांमुळे प्रजनन क्षमतेवर परिणाम होतो.

​३. मुलांची वाढ आणि विकास (Developmental Impacts)

​गर्भातील बाळ आणि लहान मुले या रसायनांना सर्वात जास्त बळी पडतात. आईच्या दुधातून किंवा गर्भाशयातून ही रसायने मुलांच्या शरीरात जातात, ज्यामुळे जन्माच्या वेळी मुलाचे वजन कमी असणे, हाडांची वाढ खुंटणे आणि लसीकरणानंतर शरीराची प्रतिकारशक्ती कमी होणे यांसारखे परिणाम दिसून येतात.

​४. यकृत आणि प्रतिकारशक्ती (Organ Toxicity)

​PFAS रसायने प्रामुख्याने यकृतामध्ये (Liver) साठतात, ज्यामुळे यकृताला सूज येणे (Enlarged liver) आणि रक्तातील कोलेस्ट्रॉलची पातळी वाढणे या समस्या उद्भवतात. तसेच, ही रसायने मानवी शरीराच्या रोगप्रतिकार शक्तीवर हल्ला करतात, ज्यामुळे शरीर संसर्गजन्य आजारांना लवकर बळी पडते.

​लोटे परशुराम औद्योगिक क्षेत्रातील पर्यावरणाची सद्यस्थिती

​लोटे परशुराम ही औद्योगिक वसाहत १९८६ मध्ये स्थापन झाली, जी रासायनिक उद्योगांसाठी ओळखली जाते. हा परिसर सह्याद्रीच्या डोंगररांगांवर आणि पठारावर वसलेला असून, इथून वाहणारे ओढे आणि नाले खाली असलेल्या वाशिष्ठी नदीला जाऊन मिळतात. या भौगोलिक रचनेमुळे कंपन्यांमधून बाहेर पडणारे विषारी सांडपाणी वेगाने खालील गावांच्या पाणी साठ्यांमध्ये मिसळते.

​सद्यस्थितीत या क्षेत्रातील प्रदूषणाचे स्वरूप अत्यंत गंभीर आहे:

​१. जलप्रदूषण आणि वाशिष्ठी नदीचा ऱ्हास

​लोटे MIDC मधील रासायनिक कचऱ्यामुळे वाशिष्ठी नदीचे पाणी लाल किंवा काळपट पडल्याच्या तक्रारी ग्रामस्थ वारंवार करत असतात. औद्योगिक सांडपाण्यावर प्रक्रिया करण्यासाठी असलेले ‘कॉमन एफ्लुएंट ट्रीटमेंट प्लांट’ (CETP) अनेकदा पूर्ण क्षमतेने काम करत नाही किंवा वीज गेल्यावर बंद पडते, ज्यामुळे कंपन्या थेट विषारी पाणी नद्यांमध्ये सोडतात. २०१७ पासून MPCB ने वारंवार या CETP च्या विरोधात नोटिसा बजावल्या आहेत.

​२. भूगर्भातील पाणी आणि मृदा प्रदूषण

​एका शास्त्रीय संशोधनानुसार, लोटे परिसरातील भूगर्भातील पाण्यात जड धातूंचे (Heavy Metals) आणि आम्लारींचे प्रमाण वाढले आहे. PFAS सारखी रसायने भूगर्भात गेल्यावर ती वर्षानुवर्षे तिथेच राहतात, ज्यामुळे परिसरातील विहिरींचे पाणी पिण्यायोग्य राहिलेले नाही. लोटे, धामणंद, आणि आवशी यांसारख्या गावांमध्ये शेती आणि बागायती (हापूस आंबा व काजू) रसायनांच्या प्रादुर्भावामुळे नष्ट होत आहेत.

​३. वायू प्रदूषण आणि दुर्गंधी

​औद्योगिक वसाहतीतून रात्रीच्या वेळी सोडल्या जाणाऱ्या वायूंमुळे स्थानिक नागरिकांना श्वसनाचे त्रास, डोळ्यांची जळजळ आणि घसा खवखवणे यांसारख्या तक्रारी सातत्याने उद्भवत आहेत. हवेतील विषारी कणांमुळे पावसाच्या पाण्याचे स्वरूपही बदलत असून, ते वनस्पतींसाठी घातक ठरत आहे.

​कॉर्पोरेट उत्तरदायित्व: लक्ष्मी ऑरगॅनिक इंडस्ट्रीजचे विश्लेषण

​लक्ष्मी ऑरगॅनिक इंडस्ट्रीज लिमिटेड ही गोएंका समूहाची (Goenka Group) प्रमुख कंपनी असून, रवी गोएंका हे याचे कार्यकारी अध्यक्ष आहेत. कंपनीने २०२४-२५ या आर्थिक वर्षात लक्षणीय वाढ नोंदवली असून, तिचा महसूल वाढवण्यासाठी लोटे येथील नवीन ‘फ्लोरो-इंटरमीडिएट’ प्लांट महत्त्वाचा ठरत आहे.

​मात्र, कंपनीच्या कॉर्पोरेट कारभारावर काही गंभीर प्रश्न उपस्थित केले जात आहेत:

१. दोषी अधिकाऱ्यांशी संबंध: लक्ष्मी ऑरगॅनिक इटली (Laxmi Organic Italy) च्या संचालक मंडळात अँटोनियो नार्दोन (Antonio Nardone) या व्यक्तीचा समावेश होता, जो मितेणी कंपनीचा शेवटचा CEO होता आणि ज्याला इटलीच्या न्यायालयाने जून २०२५ मध्ये ६ वर्षे ४ महिन्यांच्या तुरुंगवासाची शिक्षा सुनावली आहे.

२. तंत्रज्ञानाची जुनी यंत्रसामग्री: कंपनीने आधुनिक आणि पर्यावरणास अनुकूल तंत्रज्ञान वापरण्याऐवजी इटलीतील बंद पडलेल्या आणि बदनाम झालेल्या प्लांटची यंत्रसामग्री वापरणे पसंत केले, जे केवळ खर्चात बचत करण्यासाठी केले गेले असावे.

३. पारदर्शकतेचा अभाव: कंपनीने आपल्या वार्षिक अहवालात “शाश्वत रसायनशास्त्र” (Responsible Chemistry) आणि ESG मानकांचा उल्लेख केला असला तरी, PFAS च्या घातक परिणामांविषयी स्थानिक जनतेला विश्वासात घेतलेले नाही.

​लक्ष्मी ऑरगॅनिक: लोटे प्रकल्पाची माहिती

नियामक यंत्रणांची भूमिका: MPCB आणि प्रशासकीय हलगर्जीपणा

​महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळ (MPCB) ही औद्योगिक प्रदूषणावर नियंत्रण ठेवणारी मुख्य सरकारी संस्था आहे. मात्र, लोटे परशुराम प्रकरणातील मंडळाची भूमिका अत्यंत वादग्रस्त राहिली आहे.

​तक्रारीचे मुख्य मुद्दे आणि प्रशासकीय त्रुटी खालीलप्रमाणे आहेत:

१. परवानग्यांचा वेग: इटलीमध्ये प्रतिबंधित असलेले तंत्रज्ञान लोटे येथे आणण्यासाठी MPCB आणि केंद्र सरकारने ज्या वेगाने पर्यावरणीय परवानग्या (Environmental Clearance) दिल्या, त्याबद्दल स्थानिक पर्यावरणप्रेमींनी शंका व्यक्त केली आहे.

२. तपासणीतील त्रुटी: मागील काही वर्षांत MPCB ने केलेल्या तपासणीत कंपन्यांना ‘स्वच्छ’ दाखला दिला गेला असला तरी, नद्यांमधील मासे मृत होण्याचे आणि पाणी विषारी होण्याचे प्रकार थांबलेले नाहीत.

३. PFAS मानकांचा अभाव: भारतीय कायद्यानुसार सध्या PFAS रसायनांच्या उत्सर्जनावर कोणतीही विशिष्ट मर्यादा किंवा मानके निश्चित केलेली नाहीत. या कायदेशीर त्रुटीचा फायदा घेऊन कंपन्या ही घातक रसायने पर्यावरणात सोडू शकतात.

४. DISH ची भूमिका: औद्योगिक सुरक्षा आणि आरोग्य संचालनालयाने (DISH) कामगारांच्या आरोग्याची तपासणी करणे आवश्यक आहे, मात्र PFAS मुळे होणाऱ्या दीर्घकालीन आजारांची तपासणी करण्यासाठी कोणतीही विशेष यंत्रणा तिथे उपलब्ध नाही.

​पँथर आर्मी स्वराज्य क्रांती सेना आणि स्थानिक ग्रामपंचायतींचा संघर्ष

​संतोष एस. आठवले यांच्या नेतृत्वाखालील ‘पँथर आर्मी स्वराज्य क्रांती सेना’ या संघटनेने या विषयावर आक्रमक भूमिका घेतली आहे. त्यांचे म्हणणे असे आहे की, “युरोपमध्ये जे रसायन मानवी जीवनासाठी घातक मानले गेले, ते कोकणातील बहुजन समाजासाठी सुरक्षित कसे असू शकते?” [User Query].

​स्थानिक स्तरावरील विरोधाचे स्वरूप:

१. ग्रामसभा ठराव: लोटे, धामणंद, पिंपळोली आणि पेढे यांसारख्या ग्रामपंचायतींनी आपल्या ग्रामसभेत या प्रकल्पाच्या विरोधात कडक ठराव मंजूर केले आहेत [User Query].

२. आंदोलने आणि मोर्चे: प्रदूषण मंडळाच्या चिपळूण कार्यालयावर आणि जिल्हाधिकारी कार्यालयावर वेळोवेळी मोर्चे काढून ग्रामस्थांनी आपला संताप व्यक्त केला आहे [User Query].

३. न्यायालयीन लढा: काही सामाजिक कार्यकर्त्यांनी राष्ट्रीय हरित न्यायाधिकरणाकडे (NGT) धाव घेतली असून, या प्रकल्पाचे त्रयस्थ संस्थेमार्फत ऑडिट करण्याची मागणी केली आहे.

४. CSR फंडावर बहिष्कार: अनेक गावांनी प्रदूषण करणाऱ्या कंपन्यांकडून मिळणारा मदत निधी नाकारला असून, “आम्हाला पैसे नकोत, शुद्ध हवा आणि पाणी हवे आहे” अशी भूमिका घेतली आहे [User Query].

​सामाजिक आणि आर्थिक परिणामांचे सखोल विश्लेषण

​लोटे परशुराममधील प्रदूषण हे केवळ निसर्गाचे नुकसान नाही, तर ते कोकणच्या पारंपरिक अर्थव्यवस्थेवर झालेला मोठा आघात आहे.

​१. मच्छीमार समाजाचे विस्थापन

​वाशिष्ठी नदी आणि दाभोळ खाडीमधील प्रदूषणामुळे माशांचे प्रमाण प्रचंड घटले आहे. ‘भई’ समाजातील हजारो मच्छीमारांचा पारंपरिक व्यवसाय धोक्यात आला असून, त्यांना रोजगारासाठी इतरत्र स्थलांतर करावे लागत आहे.

​२. शेती आणि बागायतीवर परिणाम

​रत्नागिरी जिल्हा आपल्या जगप्रसिद्ध हापूस आंब्यासाठी ओळखला जातो. मात्र, औद्योगिक धुरामुळे आणि विषारी पावसामुळे आंब्याच्या मोहोरावर परिणाम होत आहे. पठारावरील शेती आता ओसाड पडू लागली आहे, कारण जमिनीतील सेंद्रिय कर्ब रसायनांमुळे नष्ट झाला आहे.

​३. आरोग्य उपचारांचा खर्च

​प्रदूषणामुळे होणाऱ्या आजारांवर उपचार करण्यासाठी स्थानिक नागरिकांना मोठ्या प्रमाणावर खर्च करावा लागतो. सरकारी रुग्णालयांमध्ये या आजारांवर विशेष उपचार उपलब्ध नसल्याने गरीबांना खासगी रुग्णालयांचा आधार घ्यावा लागतो, ज्यामुळे त्यांचे आर्थिक कंबरडे मोडते.

​निष्कर्ष आणि शिफारसी: शाश्वत विकासाची गरज

​लक्ष्मी ऑरगॅनिक इंडस्ट्रीजचा लोटे येथील प्रकल्प आणि PFAS रसायनांचे उत्पादन हे येणाऱ्या काळातील एका मोठ्या पर्यावरणीय संकटाची नांदी आहे. इटलीचा अनुभव पाहता, या प्रकल्पाकडे दुर्लक्ष करणे हे कोकणच्या भविष्यासाठी आत्मघातकी ठरू शकते.

​अहवालाच्या आधारे खालील शिफारसी करण्यात येत आहेत:

​१. PFAS उत्पादनावर तात्काळ बंदी: जोपर्यंत भारतीय वैज्ञानिक संस्था या रसायनांच्या सुरक्षिततेबद्दल खात्री देत नाहीत, तोपर्यंत PFAS चे उत्पादन तात्काळ थांबवण्यात यावे.

२. त्रयस्थ ऑडिट (Third Party Audit): केंद्र सरकारच्या पर्यावरण मंत्रालयाने किंवा IIT सारख्या नामांकित संस्थेमार्फत या प्रकल्पाच्या यंत्रसामग्रीचे आणि प्रदूषण नियंत्रण यंत्रणेचे सखोल ऑडिट करावे.

३. आरोग्य सर्वेक्षण: लोटे परिसरातील पाच किलोमीटर त्रिज्येतील सर्व नागरिकांच्या रक्ताची तपासणी करण्यात यावी, जेणेकरून त्यांच्या शरीरात PFAS चे प्रमाण किती आहे, हे स्पष्ट होईल.

४. कडक कायदेशीर कारवाई: ज्या कंपन्या रात्रीच्या वेळी सांडपाणी सोडतात, त्यांच्यावर केवळ दंड न आकारता, त्यांचे प्रकल्प कायमस्वरूपी बंद करण्यात यावेत आणि जबाबदार अधिकाऱ्यांवर फौजदारी गुन्हे दाखल करावेत.

५. पाणीपुरवठा योजना: बाधित गावांना स्वच्छ पिण्याचे पाणी उपलब्ध करून देण्याची जबाबदारी संबंधित कंपन्यांनी आणि MIDC प्रशासनाने घ्यावी.

​शाश्वत विकास म्हणजे केवळ गुंतवणूक आणि रोजगार नव्हे, तर तो मानवी आरोग्य आणि पर्यावरणाचा विचार करून केलेला विकास असावा. जर वेळीच खबरदारी घेतली नाही, तर कोकणची ही भूमी येणाऱ्या पिढ्यांसाठी राहण्यायोग्य राहणार नाही, याची जाणीव प्रशासनाने आणि कंपन्यांनी ठेवणे आवश्यक आहे.

​(टीप: हा अहवाल उपलब्ध संशोधन माहिती आणि इटलीतील न्यायालयीन निवाड्याच्या संदर्भावर आधारित आहे.)