कोरेगाव भीमाच्या युद्धाचे ऐतिहासिक विश्लेषण: ब्रिटीश लष्करी नोंदी आणि अधिकृत दस्तऐवजांच्या आधारे एक सखोल विवेचन
१८१८ मधील कोरेगाव भीमाचे युद्ध हे भारतीय लष्करी आणि सामाजिक इतिहासातील एक अत्यंत गुंतागुंतीचे आणि निर्णायक वळण मानले जाते. या युद्धाचे ऐतिहासिक महत्त्व केवळ एका लष्करी संघर्षापुरते मर्यादित नसून, ते तत्कालीन राजकीय फेरबदल, वसाहतवादी सत्तेचा विस्तार आणि भारतीय समाजव्यवस्थेतील अंतर्गत परिवर्तनांचे प्रतीक आहे. या युद्धाचा सखोल अभ्यास करण्यासाठी आपल्याला समकालीन ब्रिटीश लष्करी नोंदी, ‘लंडन गॅझेट’मधील अधिकृत अहवाल, कॅप्टन फ्रान्सिस स्टॉन्टन यांच्या लष्करी नोंदी आणि जेम्स ग्रांट डफ यांच्यासारख्या इतिहासकारांनी जतन केलेल्या पुराव्यांचा आधार घ्यावा लागतो. हे युद्ध तिसऱ्या इंग्रज-मराठा युद्धाचा एक अविभाज्य भाग होते, ज्याने मराठा महासंघाच्या अस्ताची आणि भारतात ब्रिटीश सत्तेच्या दृढीकरणाची प्रक्रिया पूर्ण केली.
राजकीय पार्श्वभूमी आणि युद्धाची कारणमीमांसा
एकोणिसाव्या शतकाच्या सुरुवातीला मराठा साम्राज्याची राजकीय स्थिती अत्यंत अस्थिर होती. १७९५ मध्ये पेशवा सवाई माधवराव यांच्या मृत्यूनंतर मराठा सरदारांमध्ये अंतर्गत सत्तासंघर्ष तीव्र झाला होता. लॉर्ड वेलस्लीने या अस्थिरतेचा फायदा घेत तैनाती फौजेच्या माध्यमातून मराठा सत्तांना आपल्या प्रभावाखाली आणण्याचे धोरण अवलंबले. १८०२ मध्ये झालेल्या वसईच्या तहाने पेशवा बाजीराव द्वितीय यांचे स्वातंत्र्य ब्रिटीश ईस्ट इंडिया कंपनीच्या अधीन केले होते, ज्यामुळे मराठा सरदारांमध्ये तीव्र असंतोष निर्माण झाला.
१८१७ मध्ये ब्रिटीश रेसिडेंट माउंटस्टुअर्ट एल्फिन्स्टन आणि पेशवा यांच्यातील संबंध अधिक ताणले गेले. पुण्याच्या तहाने पेशव्यांना अनेक अपमानकारक अटी मान्य करण्यास भाग पाडले होते. आपल्या गेलेल्या वैभवाची पुनर्प्राप्ती करण्यासाठी बाजीराव द्वितीय यांनी ब्रिटीशांविरुद्ध युद्ध पुकारले. ५ नोव्हेंबर १८१७ रोजी खडकीच्या लढाईत पराभूत झाल्यानंतर पेशव्यांनी पुणे सोडले आणि ते साताऱ्याच्या दिशेने गेले. ब्रिटीश सैन्याने पुण्याचा ताबा घेतला होता, परंतु पेशव्यांचे मोठे सैन्य अजूनही लष्करी धोका निर्माण करत होते. कर्नल बर (Colonel Burr) यांनी पुण्याच्या संरक्षणासाठी शिरूर येथील ब्रिटीश तळावरून अतिरिक्त मदतीची मागणी केली, ज्यातून कोरेगाव भीमाच्या युद्धाची ठिणगी पडली.
लष्करी रचना आणि सैन्याची जमवाजमव
कॅप्टन फ्रान्सिस स्टॉन्टन यांच्या नेतृत्वाखालील ब्रिटीश तुकडी ३१ डिसेंबर १८१७ रोजी रात्री ८ वाजता शिरूरहून पुण्याच्या दिशेने निघाली. या तुकडीने रात्रभर सुमारे २५ ते २७ मैलांचा प्रवास केला आणि १ जानेवारी १८१८ च्या पहाटे ते कोरेगाव भीमा येथे पोहोचले. या सैन्याची रचना अत्यंत महत्त्वाची आहे, कारण त्यात विविध भारतीय समुदायांचा समावेश होता, ज्यांनी ब्रिटीश शिस्तीखाली आपले शौर्य सिद्ध केले होते.
| लष्करी घटक | संख्या | नेतृत्व |
|---|---|---|
| २ री बटालियन, १ ली रेजिमेंट बाँबे नेटिव्ह इन्फंट्री | सुमारे ५०० | कॅप्टन फ्रान्सिस स्टॉन्टन |
| ऑक्सिलरी हॉर्स (मद्रास एस्टॅब्लिशमेंट) | सुमारे ३०० | लेफ्टनंट स्वान्स्टन |
| मद्रास आर्टिलरी (युरोपियन आणि स्थानिक) | २४ युरोपियन, ४ स्थानिक | लेफ्टनंट चिशोल्म |
| तोफखाना | २ (६-पाऊंडर तोफा) | लेफ्टनंट चिशोल्म |
या तुकडीत सहभागी असलेले भारतीय वंशाचे सैनिक हे प्रामुख्याने महार, मराठा, राजपूत, मुस्लिम आणि ज्यू (बेने इस्रायल) समुदायाचे होते. हे सैनिक कॅप्टन स्टॉन्टन यांनी अवघ्या तीन महिन्यांपूर्वी पुण्याच्या संरक्षणासाठी भरती केले होते, जे ब्रिटीश लष्करी प्रशिक्षणाने सुसज्ज झाले होते.
दुसरीकडे, पेशव्यांच्या सैन्याची ताकद अवाढव्य होती. बाजीराव द्वितीय यांच्या नेतृत्वाखालील सैन्यात २०,००० घोडदळ आणि ८,००० पायदळ अशा एकूण २८,००० जवानांचा समावेश होता. कोरेगाव भीमाच्या प्रत्यक्ष लढाईत पेशव्यांनी आपल्या सैन्यातील सर्वात लढवय्ये मानले जाणारे अरब, गोसावी आणि मराठा सैनिकांच्या तीन तुकड्या (प्रत्येकी ६०० सैनिक) तैनात केल्या होत्या. या हल्ल्याचे नेतृत्व बापू गोखले, अप्पा देसाई आणि त्रिंबकजी डेंगळे करत होते.
युद्धाचा घटनाक्रम: १ जानेवारी १८१८
१ जानेवारी १८१८ च्या सकाळी ब्रिटीश सैन्य भीमा नदीच्या काठावर पोहोचले तेव्हा त्यांना समोरच्या बाजूला पेशव्यांचे अफाट सैन्य दिसले. कॅप्टन स्टॉन्टनने नदी ओलांडण्याचा आभास निर्माण करून रणनीती आखली, परंतु पेशव्यांच्या सैन्याने हल्ला चढवल्यामुळे त्यांनी कोरेगाव गावाचा ताबा घेण्याचा निर्णय घेतला. भीमा नदीच्या काठावर वसलेले हे गाव एका कच्च्या मातीच्या तटबंदीने वेढलेले होते, जे संरक्षणाच्या दृष्टीने महत्त्वपूर्ण ठरले.
सकाळी १० वाजता युद्धाला सुरुवात झाली. पेशव्यांच्या अरबांनी गावाच्या उत्तर भागावर ताबा मिळवला आणि घराघरांमध्ये घुसून भीषण संघर्ष सुरू केला. ब्रिटीश सैनिकांसमोर सर्वात मोठे आव्हान अन्नाचे आणि पाण्याचा टंचाईचे होते. आदल्या रात्रीपासून प्रवास केल्यामुळे ते अत्यंत थकलेले होते आणि कडक उन्हात, पाण्याचा थेंबही न मिळता त्यांना सलग १२ तास लढावे लागले.
मध्यान्हाच्या सुमारास अरबांनी ब्रिटीशांच्या एका तोफेवर ताबा मिळवला आणि लेफ्टनंट चिशोल्म यांची हत्या केली. चिशोल्म यांचे शीर कापून धडावेगळे करण्यात आले, ही घटना सैनिकांमध्ये दहशत निर्माण करणारी होती. या प्रसंगी काही युरोपियन तोफखाना सैनिकांनी शरण जाण्याचा विचार बोलून दाखवला, परंतु कॅप्टन स्टॉन्टनने त्यांना स्पष्ट शब्दांत सांगितले की, जर ते शत्रूच्या हाती लागले तर त्यांचीही हीच अवस्था होईल. या भयावह वास्तवाने सैनिकांमध्ये पुन्हा लढण्याची उर्मी निर्माण केली. लेफ्टनंट पॅटिन्सन यांच्या नेतृत्वाखाली एका तुकडीने पुन्हा हल्ला करून गमावलेली तोफ परत मिळवली.
रात्री ९ वाजेपर्यंत हा संघर्ष सुरू राहिला. जेव्हा पेशव्यांच्या सैन्याला जनरल जोसेफ स्मिथ यांच्या नेतृत्वाखालील ब्रिटीश कुमक येण्याची भीती वाटली, तेव्हा त्यांनी माघार घेण्याचा निर्णय घेतला. रात्रीच्या अंधारात ब्रिटीश सैन्याला अखेरीस पाण्याचा पुरवठा मिळाला, ज्यामुळे त्यांची तहान शमली. २ जानेवारी रोजी पेशवा तिथेच थांबले होते, परंतु त्यांनी पुन्हा हल्ला केला नाही. कॅप्टन स्टॉन्टनने शिताफीने माघार घेत आपले जखमी सैनिक सोबत घेऊन शिरूरच्या दिशेने कूच केले.
ऐतिहासिक दस्तऐवज आणि लष्करी नोंदींचे महत्त्व
कोरेगाव भीमाच्या युद्धाची सत्यता आणि त्याचे महत्त्व पटवून देण्यासाठी आपल्याला १८१८ च्या ‘लंडन गॅझेट’मधील लष्करी अहवालांचा आधार घ्यावा लागतो. कर्नल बर यांनी ३ जानेवारी १८१८ रोजी पुण्यातून धाडलेल्या पत्रात कॅप्टन स्टॉन्टनच्या कामगिरीचे कौतुक केले आहे. या अधिकृत दस्तऐवजानुसार, स्टॉन्टनने ५० मृत सैनिकांना कोरेगाव येथे दफन केले आणि १२५ जखमी सैनिकांना सोबत नेले.
जेम्स ग्रांट डफ यांनी त्यांच्या ‘हिस्टरी ऑफ द महाराष्ट्राज’ या ग्रंथात या युद्धाचे वर्णन करताना म्हटले आहे की, स्टॉन्टनची तुकडी अन्नाविना आणि पाण्याविना अशा संघर्षात अडकली होती, जो ब्रिटीशांच्या भारतातील इतिहासातील सर्वात कठीण आणि शौर्याचा संघर्ष होता. १८१९ च्या ब्रिटीश संसदीय चर्चेत या घटनेचा उल्लेख ‘ब्रिटीश सैन्याच्या पूर्वेकडील अभिमानास्पद विजयांपैकी एक’ असा करण्यात आला.
ब्रिटीश लष्करी नोंदींमध्ये या युद्धातील हानीचा सविस्तर तपशील उपलब्ध आहे, जो खालीलप्रमाणे मांडता येईल:
| लष्करी श्रेणी | मारले गेलेले / जखमी | तपशील |
|---|---|---|
| युरोपियन अधिकारी | ३ मारले गेले | असिस्टंट सर्जन विंगेट, लेफ्टनंट चिशोल्म, लेफ्टनंट पॅटिन्सन (जखमी होऊन नंतर मृत्यू) |
| इन्फंट्री (भारतीय सैनिक) | ५० मारले गेले, १०५ जखमी | २२ महार, १६ मराठा, ८ राजपूत, २ मुस्लिम, १-२ ज्यू |
| मद्रास आर्टिलरी | १२ मारले गेले, ८ जखमी | युरोपियन आणि भारतीय तोफखाना सैनिक |
| एकूण हानी | २७५ | मारले गेलेले, जखमी आणि हरवलेले सैनिक |
पेशव्यांच्या बाजूला ५०० ते ६०० सैनिक मारले गेले किंवा जखमी झाले असा ब्रिटीशांचा अंदाज होता. या आकडेवारीवरून हे स्पष्ट होते की, हे युद्ध केवळ एक चकमक नसून तो एक अत्यंत भीषण लष्करी संघर्ष होता.
सामाजिक आणि सांस्कृतिक आयाम: महार सैनिकांचे योगदान
कोरेगाव भीमाच्या युद्धाचा अभ्यास करताना त्यातील महार सैनिकांचा सहभाग हा एक अत्यंत महत्त्वपूर्ण आणि सामाजिकदृष्ट्या संवेदनशील विषय आहे. तत्कालीन पेशवाईच्या काळात अस्पृश्य मानल्या जाणाऱ्या महार आणि इतर कनिष्ठ जातींवरील सामाजिक अत्याचार शिगेला पोहोचले होते. ‘गळ्यात मडके आणि पाठीला झाडू’ अशा मानहानीकारक प्रथांच्या सावलीत जगणाऱ्या या समाजाला ब्रिटीश लष्करी सेवेने आत्मसन्मानाचा एक नवा मार्ग उपलब्ध करून दिला होता.
ब्रिटीश ईस्ट इंडिया कंपनीने १८ व्या शतकाच्या मध्यापासूनच महार, रामोशी, मांग आणि भंडारी यांसारख्या समुदायांना आपल्या सैन्यात भरती करण्यास सुरुवात केली होती. या सैनिकांना ब्रिटीशांनी दिलेली शिस्त, नियमित वेतन आणि जात-पात विरहित मानवी वागणूक यामुळे त्यांनी कंपनी सरकारप्रती अतोनात निष्ठा दाखवली. कोरेगावच्या युद्धात सहभागी झालेल्या ५०० पायदळ सैनिकांपैकी बहुतांश महार होते, ज्यांच्या नावामागे ‘नाक’ (Nac/Nak) हा शौर्याचा प्रत्यय लागलेला होता.
या सैनिकांसाठी हे युद्ध केवळ एका साम्राज्यासाठी लढलेले युद्ध नव्हते, तर ते पेशवाईच्या जातीय अन्यायाविरुद्धचे एक प्रखर बंड होते. एका आख्यायिकेनुसार, युद्धापूर्वी महार समाजाचे नेते सिडनाक महार यांनी बाजीराव द्वितीय यांच्याकडे सामाजिक न्याय आणि अस्पृश्यता निवारणाची मागणी केली होती, परंतु ती फेटाळली गेल्यामुळे या सैनिकांनी पेशवाईचा अंत करण्यासाठी पूर्ण शक्तीनिशी लढा दिला. हे युद्ध म्हणजे एका शोषित वर्गाचे आपल्या अस्तित्वासाठी आणि स्वाभिमानासाठी दिलेले प्रत्युत्तर होते, ज्याने आधुनिक भारताच्या दलित चळवळीला प्रेरणा दिली.
विजयस्तंभाची उभारणी आणि प्रतीकात्मक महत्त्व
१८२१-१८२२ च्या सुमारास ब्रिटीश सरकारने कोरेगाव भीमा येथे एक भव्य विजयस्तंभ (Obelisk/Victory Pillar) उभारला. या स्तंभाचा मूळ उद्देश ब्रिटीश सत्तेचा विजय आणि लष्करी शिस्त यांचे दर्शन घडवणे हा होता. या स्तंभावर कोरलेला मजकूर त्या वेळच्या लष्करी मानसिकतेचे दर्शन घडवतो. स्तंभावर एकूण ४९ सैनिकांची नावे कोरलेली आहेत, ज्यापैकी २२ नावे ही महार समाजातील सैनिकांची आहेत.
स्तंभावरील शिलालेख सांगतो:
“हे स्तंभ कॅप्टन स्टॉन्टन यांच्या नेतृत्वाखालील तुकडीने १ जानेवारी १८१८ रोजी पेशव्यांच्या संपूर्ण सैन्याविरुद्ध केलेल्या यशस्वी संरक्षणाच्या स्मृत्यर्थ उभारले आहे… या तुकडीने प्रतिकूल परिस्थितीत दाखवलेला अदम्य उत्साह आणि अटळ निष्ठेमुळे ब्रिटीश सैन्याला पूर्वेकडील सर्वात मोठा विजय प्राप्त झाला”.
हा विजयस्तंभ पुढे चालून ‘बाँबे नेटिव्ह इन्फंट्री’ आणि नंतर ‘महार रेजिमेंट’च्या अधिकृत चिन्हाचा भाग बनला. १९४७ मध्ये भारताला स्वातंत्र्य मिळेपर्यंत हा स्तंभ ब्रिटीश लष्करी पराक्रमाचे प्रतीक होता. परंतु, विसाव्या शतकात डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांच्या ऐतिहासिक भेटीमुळे या स्तंभाचे रूपांतर सामाजिक क्रांतीच्या स्मारकात झाले.
डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांची भेट आणि नव-स्मृतींचे पुनरुज्जीवन
१ जानेवारी १९२७ रोजी डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी कोरेगाव भीमा येथील विजयस्तंभाला भेट दिली. या भेटीने युद्धाच्या विस्मृतीत गेलेल्या स्मृतींना पुन्हा उजाळा दिला. डॉ. आंबेडकरांनी या स्तंभावर कोरलेल्या महार सैनिकांच्या नावांच्या आधारे दलित समाजाला त्यांच्या शौर्याची आणि पराक्रमाची जाणीव करून दिली. त्यांच्या मते, हे युद्ध केवळ दोन सत्तांमधील संघर्ष नव्हता, तर ते अस्पृश्यांनी पेशवाईच्या वर्णवर्चस्ववादाविरुद्ध दिलेले युद्ध होते.
डॉ. आंबेडकरांच्या या दृष्टिकोनामुळे कोरेगाव भीमा हे दलित-बहुजन चळवळीचे एक अत्यंत पवित्र तीर्थक्षेत्र बनले. दरवर्षी १ जानेवारी रोजी लाखो अनुयायी या ठिकाणी जमून ‘विजय दिवस’ साजरा करतात. ही परंपरा केवळ एका लष्करी विजयाचे स्मरण नसून ती सामाजिक न्यायाच्या आणि समतेच्या संघर्षाची पुनर्पुष्टी आहे. आज कोरेगाव भीमा हे ठिकाण ‘शौर्यभूमी’ म्हणून ओळखले जाते, जे अन्यायाविरुद्ध लढण्याची प्रेरणा देते.
लष्करी रणनीती आणि भौगोलिक विश्लेषणाचे महत्त्व
कोरेगाव भीमाच्या युद्धाचे लष्करी दृष्टिकोनातून विश्लेषण केल्यास असे दिसून येते की, कॅप्टन स्टॉन्टनने प्रतिकूल परिस्थितीत अत्यंत चाणाक्ष रणनीती वापरली. त्याने भीमा नदीच्या काठावर असलेल्या गावाच्या तटबंदीचा वापर आपल्या तोफखान्यासाठी अत्यंत प्रभावीपणे केला.
- तोफेची मांडणी: स्टॉन्टनने आपल्या दोन तोफांपैकी एक तोफ नदीच्या कोरड्या पात्रातून येणाऱ्या शत्रूवर मारा करण्यासाठी ठेवली होती, तर दुसरी तोफ शिरूरच्या मुख्य रस्त्याच्या संरक्षणासाठी तैनात केली होती.
- घराघरातील संघर्ष: अरबांनी जेव्हा गावात प्रवेश केला, तेव्हा ब्रिटीश सैनिकांनी माघार न घेता प्रत्येक घराचे आणि गल्लीचे संरक्षण केले. हातघाईच्या लढाईत (Hand-to-hand combat) ब्रिटीशांच्या शिस्तबद्ध प्रशिक्षणाने अरबांच्या आक्रमकतेवर मात केली.
- मनोबल आणि नेतृत्व: जेव्हा अन्न आणि पाण्याचा अभाव होता, तेव्हा लेफ्टनंट पॅटिन्सन आणि कॅप्टन स्टॉन्टन यांनी स्वतः आघाडीवर राहून सैनिकांना प्रेरणा दिली. पॅटिन्सन हे स्वतः गंभीर जखमी झाले होते, तरीही त्यांनी तोफेचा ताबा मिळेपर्यंत लढा सोडला नाही.
दुसरीकडे, पेशव्यांच्या सैन्याकडे प्रचंड संख्याबळ असूनही त्यांच्यात रणनीतीचा अभाव दिसून आला. संपूर्ण २८,००० सैन्याऐवजी केवळ काही तुकड्यांनीच हल्ला चढवला. पेशव्यांच्या सैन्यात असलेल्या अंतर्गत मतभेदांमुळे आणि बापू गोखले यांच्यासारख्या नेत्यांच्या मर्यादांमुळे ते एका लहान ब्रिटीश तुकडीचा पाडाव करू शकले नाहीत.
युद्धाचे परिणाम आणि राजकीय फेरबदल
कोरेगाव भीमाच्या युद्धाने मराठा साम्राज्याच्या अस्ताची प्रक्रिया अंतिम टप्प्यात आणली. १ जानेवारीच्या रात्री पेशव्यांनी माघार घेतल्यामुळे ब्रिटीशांचे पुण्यावरील वर्चस्व अधिक पक्के झाले. या युद्धानंतर पेशवा बाजीराव द्वितीय यांचा सतत पाठलाग करण्यात आला आणि अखेरीस जून १८१८ मध्ये त्यांनी ब्रिटीशांसमोर शरणागती पत्करली.
ब्रिटीशांनी मराठा साम्राज्याचे विघटन करून सातारा येथे छत्रपतींचे नामधारी राज्य स्थापन केले आणि उर्वरित भाग थेट ब्रिटीश प्रशासनाखाली आणला. या विजयामुळे मुंबई प्रांतात (Bombay Presidency) ब्रिटीश सत्ता निर्विवाद बनली. राजकीय परिणामांसोबतच लष्करी धोरणातही बदल झाले. ब्रिटीशांनी आपल्या सैन्यातून अस्पृश्य मानल्या जाणाऱ्या वर्गाची भरती वाढवली, ज्यामुळे पुढे महार रेजिमेंटचे महत्त्व वाढले.
ऐतिहासिक वादांचे स्वरूप आणि तथ्य तपासणी
अलिकडच्या काळात कोरेगाव भीमाच्या युद्धावरून काही ऐतिहासिक वाद निर्माण झाले आहेत. काही विचारवंतांचे असे मत आहे की, हे युद्ध ब्रिटीशांनी भारतीय भूमीवर ताबा मिळवण्यासाठी लढलेले युद्ध होते आणि त्यात सहभागी झालेले सर्व सैनिक केवळ एकाच जातीचे नव्हते. हे सत्य आहे की ब्रिटीश सैन्यात मराठा, राजपूत आणि मुस्लिम सैनिकही मोठ्या प्रमाणात होते. तसेच पेशव्यांच्या बाजूने लढणारे अरब हे भाडोत्री सैनिक होते.
परंतु, या वादात एक महत्त्वाचा मुद्दा दुर्लक्षित केला जातो की, इतिहास हा केवळ लष्करी विजयाचा नसून तो सामाजिक विजयाचाही असतो. महार सैनिकांसाठी पेशवाईचा अंत होणे हे त्यांच्यावरील अमानवीय निर्बंधातून मुक्त होण्याचे एक द्वार होते. त्यामुळे या युद्धाचे महत्त्व केवळ तांत्रिक विजयात नसून त्याच्या दीर्घकालीन सामाजिक प्रभावात दडलेले आहे.
पेशव्यांच्या बाजूला ५०० ते ६०० सैनिक मारले गेले किंवा जखमी झाले असा ब्रिटीशांचा अंदाज होता. या आकडेवारीवरून हे स्पष्ट होते की, हे युद्ध केवळ एक चकमक नसून तो एक अत्यंत भीषण लष्करी संघर्ष होता.
सामाजिक आणि सांस्कृतिक आयाम: महार सैनिकांचे योगदान
कोरेगाव भीमाच्या युद्धाचा अभ्यास करताना त्यातील महार सैनिकांचा सहभाग हा एक अत्यंत महत्त्वपूर्ण आणि सामाजिकदृष्ट्या संवेदनशील विषय आहे. तत्कालीन पेशवाईच्या काळात अस्पृश्य मानल्या जाणाऱ्या महार आणि इतर कनिष्ठ जातींवरील सामाजिक अत्याचार शिगेला पोहोचले होते. ‘गळ्यात मडके आणि पाठीला झाडू’ अशा मानहानीकारक प्रथांच्या सावलीत जगणाऱ्या या समाजाला ब्रिटीश लष्करी सेवेने आत्मसन्मानाचा एक नवा मार्ग उपलब्ध करून दिला होता.
ब्रिटीश ईस्ट इंडिया कंपनीने १८ व्या शतकाच्या मध्यापासूनच महार, रामोशी, मांग आणि भंडारी यांसारख्या समुदायांना आपल्या सैन्यात भरती करण्यास सुरुवात केली होती. या सैनिकांना ब्रिटीशांनी दिलेली शिस्त, नियमित वेतन आणि जात-पात विरहित मानवी वागणूक यामुळे त्यांनी कंपनी सरकारप्रती अतोनात निष्ठा दाखवली. कोरेगावच्या युद्धात सहभागी झालेल्या ५०० पायदळ सैनिकांपैकी बहुतांश महार होते, ज्यांच्या नावामागे ‘नाक’ (Nac/Nak) हा शौर्याचा प्रत्यय लागलेला होता.
या सैनिकांसाठी हे युद्ध केवळ एका साम्राज्यासाठी लढलेले युद्ध नव्हते, तर ते पेशवाईच्या जातीय अन्यायाविरुद्धचे एक प्रखर बंड होते. एका आख्यायिकेनुसार, युद्धापूर्वी महार समाजाचे नेते सिडनाक महार यांनी बाजीराव द्वितीय यांच्याकडे सामाजिक न्याय आणि अस्पृश्यता निवारणाची मागणी केली होती, परंतु ती फेटाळली गेल्यामुळे या सैनिकांनी पेशवाईचा अंत करण्यासाठी पूर्ण शक्तीनिशी लढा दिला. हे युद्ध म्हणजे एका शोषित वर्गाचे आपल्या अस्तित्वासाठी आणि स्वाभिमानासाठी दिलेले प्रत्युत्तर होते, ज्याने आधुनिक भारताच्या दलित चळवळीला प्रेरणा दिली.
विजयस्तंभाची उभारणी आणि प्रतीकात्मक महत्त्व
१८२१-१८२२ च्या सुमारास ब्रिटीश सरकारने कोरेगाव भीमा येथे एक भव्य विजयस्तंभ (Obelisk/Victory Pillar) उभारला. या स्तंभाचा मूळ उद्देश ब्रिटीश सत्तेचा विजय आणि लष्करी शिस्त यांचे दर्शन घडवणे हा होता. या स्तंभावर कोरलेला मजकूर त्या वेळच्या लष्करी मानसिकतेचे दर्शन घडवतो. स्तंभावर एकूण ४९ सैनिकांची नावे कोरलेली आहेत, ज्यापैकी २२ नावे ही महार समाजातील सैनिकांची आहेत.
स्तंभावरील शिलालेख सांगतो:
“हे स्तंभ कॅप्टन स्टॉन्टन यांच्या नेतृत्वाखालील तुकडीने १ जानेवारी १८१८ रोजी पेशव्यांच्या संपूर्ण सैन्याविरुद्ध केलेल्या यशस्वी संरक्षणाच्या स्मृत्यर्थ उभारले आहे… या तुकडीने प्रतिकूल परिस्थितीत दाखवलेला अदम्य उत्साह आणि अटळ निष्ठेमुळे ब्रिटीश सैन्याला पूर्वेकडील सर्वात मोठा विजय प्राप्त झाला”.
हा विजयस्तंभ पुढे चालून ‘बाँबे नेटिव्ह इन्फंट्री’ आणि नंतर ‘महार रेजिमेंट’च्या अधिकृत चिन्हाचा भाग बनला. १९४७ मध्ये भारताला स्वातंत्र्य मिळेपर्यंत हा स्तंभ ब्रिटीश लष्करी पराक्रमाचे प्रतीक होता. परंतु, विसाव्या शतकात डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांच्या ऐतिहासिक भेटीमुळे या स्तंभाचे रूपांतर सामाजिक क्रांतीच्या स्मारकात झाले.
डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांची भेट आणि नव-स्मृतींचे पुनरुज्जीवन
१ जानेवारी १९२७ रोजी डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी कोरेगाव भीमा येथील विजयस्तंभाला भेट दिली. या भेटीने युद्धाच्या विस्मृतीत गेलेल्या स्मृतींना पुन्हा उजाळा दिला. डॉ. आंबेडकरांनी या स्तंभावर कोरलेल्या महार सैनिकांच्या नावांच्या आधारे दलित समाजाला त्यांच्या शौर्याची आणि पराक्रमाची जाणीव करून दिली. त्यांच्या मते, हे युद्ध केवळ दोन सत्तांमधील संघर्ष नव्हता, तर ते अस्पृश्यांनी पेशवाईच्या वर्णवर्चस्ववादाविरुद्ध दिलेले युद्ध होते.
डॉ. आंबेडकरांच्या या दृष्टिकोनामुळे कोरेगाव भीमा हे दलित-बहुजन चळवळीचे एक अत्यंत पवित्र तीर्थक्षेत्र बनले. दरवर्षी १ जानेवारी रोजी लाखो अनुयायी या ठिकाणी जमून ‘विजय दिवस’ साजरा करतात. ही परंपरा केवळ एका लष्करी विजयाचे स्मरण नसून ती सामाजिक न्यायाच्या आणि समतेच्या संघर्षाची पुनर्पुष्टी आहे. आज कोरेगाव भीमा हे ठिकाण ‘शौर्यभूमी’ म्हणून ओळखले जाते, जे अन्यायाविरुद्ध लढण्याची प्रेरणा देते.
लष्करी रणनीती आणि भौगोलिक विश्लेषणाचे महत्त्व
कोरेगाव भीमाच्या युद्धाचे लष्करी दृष्टिकोनातून विश्लेषण केल्यास असे दिसून येते की, कॅप्टन स्टॉन्टनने प्रतिकूल परिस्थितीत अत्यंत चाणाक्ष रणनीती वापरली. त्याने भीमा नदीच्या काठावर असलेल्या गावाच्या तटबंदीचा वापर आपल्या तोफखान्यासाठी अत्यंत प्रभावीपणे केला.
- तोफेची मांडणी: स्टॉन्टनने आपल्या दोन तोफांपैकी एक तोफ नदीच्या कोरड्या पात्रातून येणाऱ्या शत्रूवर मारा करण्यासाठी ठेवली होती, तर दुसरी तोफ शिरूरच्या मुख्य रस्त्याच्या संरक्षणासाठी तैनात केली होती.
- घराघरातील संघर्ष: अरबांनी जेव्हा गावात प्रवेश केला, तेव्हा ब्रिटीश सैनिकांनी माघार न घेता प्रत्येक घराचे आणि गल्लीचे संरक्षण केले. हातघाईच्या लढाईत (Hand-to-hand combat) ब्रिटीशांच्या शिस्तबद्ध प्रशिक्षणाने अरबांच्या आक्रमकतेवर मात केली.
- मनोबल आणि नेतृत्व: जेव्हा अन्न आणि पाण्याचा अभाव होता, तेव्हा लेफ्टनंट पॅटिन्सन आणि कॅप्टन स्टॉन्टन यांनी स्वतः आघाडीवर राहून सैनिकांना प्रेरणा दिली. पॅटिन्सन हे स्वतः गंभीर जखमी झाले होते, तरीही त्यांनी तोफेचा ताबा मिळेपर्यंत लढा सोडला नाही.
दुसरीकडे, पेशव्यांच्या सैन्याकडे प्रचंड संख्याबळ असूनही त्यांच्यात रणनीतीचा अभाव दिसून आला. संपूर्ण २८,००० सैन्याऐवजी केवळ काही तुकड्यांनीच हल्ला चढवला. पेशव्यांच्या सैन्यात असलेल्या अंतर्गत मतभेदांमुळे आणि बापू गोखले यांच्यासारख्या नेत्यांच्या मर्यादांमुळे ते एका लहान ब्रिटीश तुकडीचा पाडाव करू शकले नाहीत.
युद्धाचे परिणाम आणि राजकीय फेरबदल
कोरेगाव भीमाच्या युद्धाने मराठा साम्राज्याच्या अस्ताची प्रक्रिया अंतिम टप्प्यात आणली. १ जानेवारीच्या रात्री पेशव्यांनी माघार घेतल्यामुळे ब्रिटीशांचे पुण्यावरील वर्चस्व अधिक पक्के झाले. या युद्धानंतर पेशवा बाजीराव द्वितीय यांचा सतत पाठलाग करण्यात आला आणि अखेरीस जून १८१८ मध्ये त्यांनी ब्रिटीशांसमोर शरणागती पत्करली.
ब्रिटीशांनी मराठा साम्राज्याचे विघटन करून सातारा येथे छत्रपतींचे नामधारी राज्य स्थापन केले आणि उर्वरित भाग थेट ब्रिटीश प्रशासनाखाली आणला. या विजयामुळे मुंबई प्रांतात (Bombay Presidency) ब्रिटीश सत्ता निर्विवाद बनली. राजकीय परिणामांसोबतच लष्करी धोरणातही बदल झाले. ब्रिटीशांनी आपल्या सैन्यातून अस्पृश्य मानल्या जाणाऱ्या वर्गाची भरती वाढवली, ज्यामुळे पुढे महार रेजिमेंटचे महत्त्व वाढले.
ऐतिहासिक वादांचे स्वरूप आणि तथ्य तपासणी
अलिकडच्या काळात कोरेगाव भीमाच्या युद्धावरून काही ऐतिहासिक वाद निर्माण झाले आहेत. काही विचारवंतांचे असे मत आहे की, हे युद्ध ब्रिटीशांनी भारतीय भूमीवर ताबा मिळवण्यासाठी लढलेले युद्ध होते आणि त्यात सहभागी झालेले सर्व सैनिक केवळ एकाच जातीचे नव्हते. हे सत्य आहे की ब्रिटीश सैन्यात मराठा, राजपूत आणि मुस्लिम सैनिकही मोठ्या प्रमाणात होते. तसेच पेशव्यांच्या बाजूने लढणारे अरब हे भाडोत्री सैनिक होते.
परंतु, या वादात एक महत्त्वाचा मुद्दा दुर्लक्षित केला जातो की, इतिहास हा केवळ लष्करी विजयाचा नसून तो सामाजिक विजयाचाही असतो. महार सैनिकांसाठी पेशवाईचा अंत होणे हे त्यांच्यावरील अमानवीय निर्बंधातून मुक्त होण्याचे एक द्वार होते. त्यामुळे या युद्धाचे महत्त्व केवळ तांत्रिक विजयात नसून त्याच्या दीर्घकालीन सामाजिक प्रभावात दडलेले आहे.
| युद्धाचे विविध दृष्टिकोन | विश्लेषण |
|---|---|
| ब्रिटीश दृष्टिकोन | लष्करी शौर्य आणि साम्राज्याचा विस्तार |
| पेशवा दृष्टिकोन | मराठा स्वातंत्र्य टिकवण्याचा शेवटचा प्रयत्न |
| दलित/आंबेडकरवादी दृष्टिकोन | जातीय विषमतेविरुद्धचा सशस्त्र संघर्ष आणि आत्मसन्मानाचा विजय |
| राष्ट्रीय दृष्टिकोन | परकीय सत्तेच्या विस्ताराचा एक भाग |
निष्कर्ष
कोरेगाव भीमाच्या युद्धाचे ऐतिहासिक महत्त्व हे बहुआयामी आहे. ब्रिटीश लष्करी दस्तऐवज आणि ‘लंडन गॅझेट’मधील नोंदी हे सिद्ध करतात की, हे युद्ध मानवी साहसाच्या आणि लष्करी शिस्तीच्या सर्वोच्च शिखरांपैकी एक होते. परंतु, या पलीकडे जाऊन या युद्धाने भारतीय समाजव्यवस्थेतील अंतर्गत विरोधाभासांना वाचा फोडली. महार सैनिकांनी दाखवलेले शौर्य हे केवळ एका परकीय सत्तेसाठी दिलेले बलिदान नसून, ते एका न्यायाच्या आणि समतेच्या युगाच्या पहाटेचे प्रतीक होते.
आज जेव्हा आपण कोरेगाव भीमाच्या विजयस्तंभाकडे पाहतो, तेव्हा आपल्याला तेथे केवळ कोरलेली नावे दिसत नाहीत, तर त्या नावांच्या मागे दडलेली शतकानुशतकांची वेदना आणि त्यातून बाहेर पडण्याची जिद्द दिसते. हे युद्ध आणि त्यातील पुराव्यांवर आधारित इतिहास आपल्याला हे शिकवतो की, सामाजिक न्याय हा केवळ राजकीय हक्कांचा विषय नसून तो मानवी प्रतिष्ठेचा गाभा आहे. कोरेगाव भीमाची ही वीरगाथा भारतीय इतिहासातील एक चिरंतन प्रेरणा बनून राहिली आहे, जी आजही लाखो मनांना अन्यायाविरुद्ध लढण्याची शक्ती देते.
(टीप: हा अहवाल उपलब्ध संशोधन साहित्य आणि ऐतिहासिक नोंदींच्या आधारे तयार करण्यात आला असून, त्यात नमूद केलेले सर्व संदर्भ मूळ ब्रिटीश लष्करी दस्तऐवज आणि समकालीन इतिहासकारांच्या लेखनावर आधारित आहेत.)
