लोकशाहीचा उत्सव आणि मतदारांचे उत्तरदायित्व: मताचा अधिकार ‘सज्जनपणे’ बजावूया!
– प्रसाद माधव कुलकर्णी, इचलकरंजी
महाराष्ट्रात सध्या निवडणुकीचे वारे वाहत आहेत. नगरपरिषदांच्या निवडणुकांपाठोपाठ आता महानगरपालिका, जिल्हा परिषद आणि पंचायत समित्यांच्या निवडणुकांचा धुराळा उडत आहे. विशेषतः राज्यातील २९ महानगरपालिकांसाठी १५ जानेवारी २०२६ रोजी मतदान प्रक्रिया पार पडणार आहे. या पार्श्वभूमीवर, केवळ ‘मतदान’ करणे पुरेसे नसून, आपला ‘मताधिकार’ जबाबदारीने आणि विवेकाने बजावणे ही काळाची गरज बनली आहे.
प्रचाराचा गदारोळ आणि वास्तव
निवडणुकीच्या रिंगणात उतरलेले राजकीय पक्ष आणि उमेदवार मतदारांना आकर्षित करण्यासाठी सर्वस्व पणाला लावत आहेत. प्रचारात सध्या ‘लाडकी’, ‘गॅरंटी’ आणि ‘विकास’ यांसारख्या शब्दांचा भडिमार होत आहे. मात्र, ही आश्वासने आणि प्रत्यक्षातील कृती यात मोठी तफावत दिसून येते. अनेकदा निवडणूक जाहीर होण्यापूर्वी किंवा आचारसंहिता काळात ‘रेवडी’ (मोफत वस्तू/सवलती) वाटप आणि पैशांचा वारेमाप वापर होताना दिसतो. लोकशाहीच्या आरोग्यासाठी ही बाब अत्यंत चिंताजनक आहे.
मत ‘दान’ नव्हे, तो तर ‘आदेश’ आहे!
आपण अनेकदा ‘मतदान’ हा शब्द वापरतो, पण मत ही ‘दान’ करण्याची वस्तू नाही. दान दिल्यावर आपला त्या वस्तूवर हक्क राहत नाही. याउलट, मत हा आपला हक्क, कर्तव्य आणि अधिकार आहे. तो आपण निवडून देणाऱ्या प्रतिनिधीला दिलेला एक प्रकारचा ‘आदेश’ आहे. जेव्हा आपण मताधिकार बजावतो, तेव्हाच आपल्याला आपल्या लोकप्रतिनिधीला जाब विचारण्याचा नैतिक अधिकार प्राप्त होतो.
सजग मतदाराची कर्तव्ये
एक विवेकी मतदार म्हणून आपली जबाबदारी केवळ ईव्हीएम (EVM) वरील बटण दाबण्यापुरती मर्यादित नाही. त्यासाठी खालील गोष्टींचे भान ठेवणे आवश्यक आहे:
- पूर्वतयारी: मतदार यादीत आपले नाव तपासणे आणि मतदान केंद्राची माहिती घेणे.
- तुलनात्मक अभ्यास: उमेदवारांचे जाहीरनामे मागवून घेणे. गेल्या पाच वर्षांत संबंधित पक्षाने घेतलेली राजकीय भूमिका आणि दिलेली आश्वासने यांची आपल्या अनुभवाशी तुलना करणे.
- संविधानिक मूल्ये: जो उमेदवार सामाजिक-आर्थिक न्याय, अभिव्यक्ती स्वातंत्र्य, समानता आणि धर्मनिरपेक्षता या संविधानातील मूल्यांचा आदर करतो, त्यालाच पसंती देणे.
- प्रलोभनांना नकार: पैसे, वस्तू, दारू किंवा जेवण देणारा उमेदवार हा भ्रष्ट असतो. अशा प्रलोभनांना बळी पडणे हा केवळ गुन्हाच नाही, तर आपल्या भविष्याशी केलेली प्रतारणा आहे.
पक्षीय लोकशाहीचे महत्त्व
लोकशाहीची शिस्त राखण्यासाठी शक्यतो वैचारिक निष्ठा असलेल्या पक्षांच्या किंवा आघाड्यांच्या उमेदवारांना प्राधान्य द्यावे. अपक्ष उमेदवारांमुळे अनेकदा निर्णया प्रक्रियेत अस्थिरता येऊ शकते. आपण केवळ ‘मतदार’ न राहता, धोरण निश्चितीच्या प्रक्रियेत आणि जाहीरनामा बनवण्याच्या चर्चेतही सहभागी व्हायला हवे.
भारतीय स्वातंत्र्याचा अमृत महोत्सव पूर्ण झाला असून संविधानाचा अमृत महोत्सव सुरू आहे. अशा ऐतिहासिक टप्प्यावर आपला देश उभा असताना, आपला एक-एक मत ‘नवा समाज’ घडवण्याची ताकद ठेवतो. निवडणूक ही ‘उमेदवार केंद्रित’ न राहता ती ‘मतदार केंद्रित’ झाली पाहिजे. आपल्या कुटुंबाचे जीवन स्वाभिमानाचे आणि देशाचा विकास शाश्वत करण्यासाठी १५ जानेवारी रोजी आपला मताधिकार नक्की बजावूया!
लेखक परिचय: प्रसाद माधव कुलकर्णी हे समाजवादी प्रबोधिनी, इचलकरंजीचे ज्येष्ठ कार्यकर्ते असून ‘प्रबोधन प्रकाशन ज्योती’ मासिकाचे संपादक आहेत. ते साहित्यिक आणि वक्ते म्हणूनही परिचित आहेत.
